Mitologia . Starożytność.

1. Funkcja i podział mitów

Funkcje mitów:
-poznawcze - czyli dzięki mitom ludzie wyjaśnili pewne niezrozumiałe zjawiska przyrody, np. burzę z piorunami;
-światopoglądowe - mity były podstawową wierzeń religijnych;
-sakralne - mity przedstawiały wzorce rytualnych obrzędów, nakazywały, jak czcić bogów.

Mity dzielimy na:
-mity teogoniczne (o powstawaniu bogów), np. mit o narodzeniu Ateny;
-mity kosmogoniczne (o powstaniu świata);
-mity antropogeniczne (o powstaniu człowieka);
-mity genealogiczne (o historii rodów), np. mit rodu Labdakidów;


2. Co to jest mit i jakie ma znaczenie?

Mit - z gr. mythos - słowo, mowa, opowieść. To opowieść narracyjna zwykle przekazywana ustnie z pokolenia na pokolenie, organizująca i wyrażająca wierzenie danej społeczności. Opowiada zwłaszcza o początkach istnienia świata, powstaniu bogów, ludzi lub wyraża emocje, np. lęk, radość itp. Kultura  grecka posiada bardzo bogatę mitologię. Jako przykład mitu greckiego można podać mit o Promoteuszu lub bogatą mitologię. Jako przykład mitu greckiego można podać mit o Prometeuszu lub mit o Ikarze. Mity te nie funkcjonują jako relity przeszłośści. Motywy, postawy, nawet pojęcia i wyraqżenia pochodzący z mitów istnieją do dziś w literaturze i sztuce, a nawet języku. Współczesny człowiek nie traktuje mitów greckich jako sfery wierzweń religijnych, ale tkwią one w jego świadomości i kulturze, ponieważ przedstawiają uniwersalne ludzkie czyny i uczucia. Ta najbardziej podstawowa definicja może być punktem wyjścia do różnego typu rozważań nad istota mitu.


Oto kilka przykładów:
Kulturoznawcy i etnolodzy definiuja mit jako historię, wierzenia, poglądy uważane za prawdziwe i święte, które członkowie danej grupy  uznali za objawione. Przede wszystkim, jeśli służą one poparciu pewnych istniejących, tradycyjnych praktyk albo instytucji. Zwykłe historie te opisują wydarzenia, które miały miejsce w czasach legendarncych, u początków, i tym samym opowiadają na podstawowe pytania o pochodzenie świata, ludzi, podejmują zagadnienia bytu, życia i śmierci, dobra i zła.

Etnolog Bronsław Malinowski w dziele "Mit w psychologii ludów pierwotnych" tak pisze o micie:
"Mit spełnia w kulturze pierwotnej rolę niezbędą: wyraża, wywyższa i kodyfikuje wierzenie, nie jest czczą opowieścią, lecz ciężko zdobytą siłą działającą. Nie jest intelektualnym wyjaśnieniem lub artystycznym wyobrażeniem, lecz pragmatycznym dokumentwem pierwotnej wiary i mądrości duchowej."
Władysław Kopaliński w swojej definicji mitu zwraca uwagę na jego aspekt społeczny. Mit stereotyp, np. mity społeczne, mity narodowe.

Przykłady takich mitów:
-mit nadczłowieka, mit wyższości rasy aryjskiej widoczny w ideologii hitlerowskiej
-mit szczególnego posłannictwa Polski (mesjanizm - popularny w okresie romantyzmu)
-mit jedności narodowej itp.


3. Mity greckie i ich krótka charakterystyka

-Mit o Prometeuszu, który poświęcił się dla ludzkości, wykradając bogom z Olipu ogień
-Mit o Dedalu, praktycznym wynalazcy, i idealiście Ikarze, który leciał zbyt blisko słońca, stopił wosk swoich szrtucznych skrzydeł i spadł.
-Mit o Syzyfie skazanym na wieczne wtaczanie głazu, który przy samym szczycie znów spadał - stad pojęcie syzyfowej pracy.
-Mit o Narcyzie, który zachwycił się własną urodą.
-Mity o Demeter i Korze.
- Mit o jabłku niezgody i pięknej Helenie.
-Mit o kowalu Hefajstosie i jego żonie Afrodycie
-Mit o Appollu i Marsjaszu, który ośmielił się współzawodniczyć z bogiem
-Mit o labiryncie i Tezeuszu, któremu udało się z niego wyjść dzięki podarowanemu mu przez Ariandnę kłębkowi nici.
-Mit o Pigmalionie zakochanym w stworzonej przez siebie rzeźbie kobiety
-Mit o śpiewaku tracki Orfeuszu, który poszedł do podziemi po swoją żonę Euredykę.
-Mit o Amorze i Psyche
-Mit o Niobe, która straciła swoje dzieci z powodu własnej pychy

Apollo i Marsjasz
W mitach znajdziemy wiele scen, w których bogowie stają do zawodów z ludźmi. Przykładem może być współzawodnictwo Appola, boga śpiewów i poetów , z Marsjaszem, który pięknie grał na oulosie (rodzaj oboju). Jego muzyka była rzeczywiście wyjątkowa, nie mogła się jednak rownać z tą, jaką Apollo wydobywał ze swej cudownej kitary. Sędziujący pasterze i pasterki przyznali zwycięstwo bogu, a wtedy ten przywiązał do drzewa pokonanego Marsja i żywcem obdarł go ze skóry
Do tego mitu nawiązał Zbigniew Herbert w swoim wierszu "Apollo i Marsjasz". Poeta trochę inaczej widzi pojedynek, według niego ten właściwy
"odbywa się pod wieczór
gdy jak już wiemy
sędziowie
przyznali zwycięstwo bogu"
Marsjasz wyje z bólu, a Apollo jest wstrząsany "dreszczem obrzydzenia". Prawda jest w krzyku pokonanego - to on sprawia, że słowik kamienieje, a drzewo jest zupełnie siwe.
To, co nie mieściło się w głowach starożytnym, tzn. opisywanie prawdy, cierpienia, ludzkiej niedoskonałości - w XX wieku stało się nową gałęzią sztuki.


Labirynt metaforą ludzkiego losu
Labirynt został zbudowany przez genialnego budowniczego Dedala na polecenie króla Krety - Minosa. Władca umieścił w nim swego syna - potwornego Minotaura. Ateńczycy mieli obowiązek corocznie oddawać siedem dziewcząt i siedem chłopcóe na żer Minotaurowi. Od tego haraczu uwolnił Ateny Tezeusz. Zakochana w nim królewna  kreteńska Arianda dała mu kłębek nici, której koniec nasz bohater przywiązał przy wejściu do labiryntu. Dzięki nici, po zabiciu potwora, bexzpiecznie wyszedł z płapki. Wszyscy znamy powiedzenie: nić Ariadny (wskazówka, rada pomagająca wyjść z sytuacji).
Pojęcie labiryntu ma dziś dla nas znaczenie symboliczne. Labirynt to przestrzeń nieprzyjazna człowiekowi, gmatwanina ścieżek (przejść, wydarzeń, sytuacji, korytarzy, słów....) To przestrzeń pełna płapek, wymagająca podejmowania decyzji, pokonania strachu. Takim labiryntem może być np. miasto (zob. "Proces" Franza Kafki czuy opowiadania Brunona Schulza), często mówi się o otaczającym nas świecie jako o labiryncie


Pigmaliona i Galatea
To chyba jeden z piękniejszych mitów mówiących o miłości. Król Cypru, który wolał rzeźbić, zamiast rządzić, stworzsył posąg tak pięknej kobiety, ża zakochał się w nim bez pamięci. Wiedząc o beznadziejności uczucia do marmurowego posągu, cierpiał bardzo, aż zlitował się nad nim bogini miłości, Afrodyta, która ożywiła posąg. Kobieta, która otrzymała imię Galatea, została żoną Pigmaliona. Gdzie znaleźć można ślady tego mitu?
-Bernard Shaw "Pigmalion" (1912)
W sztuce tej językoznawca Higgins zakłada się, że uda mu się uliczną kwiaciarkę zmienić w damę. Uczy dziewczyny wymowy i manier, nie myśli, jak to wpłynie na jej życie. Pigmalion to tutaj ktoś tworzący osobowość drugiego człowieka, kształtujący go jak artysta rzeźbę.
- "My Fair Lady" (1956) - jeden z najbardziej znanych musicali; jego liberetto oparte zostało na sztuce Shawa
-Cyprian Kamil Norwid -"Fortepian Szopena" (1865)

Orfeusz i Euredyka
On był synem muzy Kalope i króla Tracji; tak pięknie potrafił grać na lutni (niekiedy uważa się go za wynalazcę muzyki!), że wszystko, co żyło, zbierało się wokół, by go słuchać Ona była jego ukochaną żoną, nimfą drzewną, która zmarła ukoszoną przez żmiję. Zrozpaczony Orfeusz zrobił coś, na co niewielu by się odważyło - poszedł do Hadesu. W jego muzyce zasłyuchał się Charon, zasłuchał Cerber, a wzruszony Hades obiecał oddać Eurydykę. Był tylko jeden warunek - Orfeusz miał nie oglądać się za siebie. Niestety, śpiewak tak bardzo pragnął spojrzeć na ukochaną ... Stracił ją na zawsze. Sam błąkał się potem po świecie, śpiewając o swej rozpaczy. Różne wersje mitu  odmienne przedstawiają okoliczności jego śmierci. Podobno zginął z powodu gniewu Dionizosa, rozszarpany przez rozszalałe bachtanki. Inni twierdzą, że zabił go zeus za ujawnienie tajemnic bogów.


Narcyz -czy tylko symbol zaopatrzenia w siebie?
Bohater tego mitu ujrzawszy raz w lustrze wody odbicie własnej twarzy - pokachał sam siebie. Tak ukarał go Afrodyta za wzgardzenie uczuciem nimfy Echo. Miłość od samego siebie doprowadziła bohatera do rozpaczy, a potem do śmierci. Narcyz - symbol próżności, skupienia jedynie na sobie. Od imienia tego bohatera powstał termin "narcyzm" użyty po raz raz pierwszy przez Zygmunta Freauda w 1899 r. Zazwyczaj uznaje się tę postawę za negatywną.
Narcyzm to także człowiek znajduje się w tragicznym położeniu, to ktoś, kto poszukuje własnej tożsamości.

Eros i Psyche
Jeden z ulubionych tematów rzeźbiarzy i malarzy późniejszych epok.
Eros - gr. żądza
Psyche -gr. tchnienie, życie, dusza
Według mitu uroda Psyche sprawiła, że poddani tej królewny zapominali o Afrodycie. Bogini rozkazała, by Eros ukarał dziewczynę, wzbudzając w niej miłość do najbrzydszego potwora. Tyle że bożek miłosci sam się zakochał, ujrzawszy piękność królewny... Odwiedzał ją tylko nocą, ale ciekawość Psyche sprawiła, że królewna zapaliła lampę. Jej ukochany zniknął. Wiele musiała potem wycierpieć, azanim Zeus ulitował się nad kochankami i przyjął ją na Olimp.

Niobe - ukarana za pychę
Mit o tej bohaterce ostrzegał, by nie wynosić się ponad bogów. Niobe - matka siiedmiu synów i siedmiu córek - uważała się za lepszą od Latony zabiły potomstwo Niobe, której imię stało się synonimem matki rozpaczającej po stracie dzieci. Poświęcił jej swój poemat m.in. Konstanty Ildefons Gałczyński.



4. Kim był Prometeusz?

Byłtytanem, a jego imię znaczy "przewidujący", Prometeusz był wielkim przjacielem ludzkości - wykradł bogom z Olimpu ogień, by podarować go ludziom. Według niektórych podań to on, Promoteusz, stworzył człowieka - z gliny i łez. Za dar ognia srodze zapłacił. Rozgniewany Zeus kazał przykuć go do skał Kaukazu, tam zaś zgłodniały sęp (lub orzeł) wyjadał mu odrastającą wciąż wątrobę. Po setkach lat męki Herakles zabił orła i uwolnił Prometeusza za zgodą Zeusa.

Co znaczy określenie "ogień prometejski"?
Inaczej jest to iskra życia, ożywiające tchnienie - bo chodzi o ogień, którym Prometeusz ożywił figurę ludzką z gliny.

5. Dlaczego Prometeusz jest tak ważną postacią dla czytelników literatury?
Przede wszystkim stał się inspiracją do ukształtowania postawy zwanej prometeuizmem: skrajnego, bolesnego poświęcania się dla ludzkości. Postawę tę przypomniano i szczególnie propagowano w dobie romantyzmu - każdy z boahterów romantycznych pragnie poświęcić się dla ludzi i idei: Gustaw-Konrad cierpi za miliony, Kordian zamierza wziać na siebie zbrodnię królobójstwa, Hrabia Henryk - oddaje życie w walce o ideały swojej klasy społecznej - arystokracji. Poza tym do osoby Prometeusza powracało chętnie wielu twórców literatury, sztuki i muzyki.
-Już Ajschylos stworzył tragedię "Prometeusz skowany", pojęli tez ten temat Johann Wolfgang Goethe, Albert Camus ("Prometeusz w piekle").
-U nas - "Promethidionem"nazwał swój traktat poetycki Norwid (Promethidion znaczy "syn Prometeusza"), a jest to swoistych manifest o sztuce, która ma być rodzajem czynu - pracy.
-Malował Prometeusza: Rubens, Tycjan, rzeźbił Pradier
-W muzyce Ferenc Liszt stworzył poemat symfoniczny, a Ludwig van Beethoven balet alegoryczny.
-z poezji należy poznać wiersz Zbigniewa Herberta "Stary Prometeusz" i Wisławy Szymborskiej "Pisane w hotelu".

Z kim - czerpiąc z Biblii - można by porównać Promoteusza?
Jeśli weźmiemy sam akt stworzenia człowieka, nadaniu mu władzy nad ziemią, uświadomimy sobie, że jest tu Prometeusz kimś na kształt pracodawcy i nauczyciela, a żywot człowieka pod opieką tytana przypomina raj - to nawet do samego Boga można przyrównać Prometeusza.
Natomiast jeśli skupimy się nad wartościami, takimi jak miłość do ludzkości i pełne cierpienie dla jej dobra - skojarzy się  nam zupełnie naturalnie Jezus Chrystus - inny wzniosły przykład poświęcenia na rzecz ludzi.
Dobrze jest pamiętać o dość istotnej różnicy: Prometeusz jest typem buntownika przeciw bogom, Chrystus wpełnia wolę Boga, Prometeusz - w naszym kręgu kulturowym jest ciekawą postacią z mitologii greckiej - Chrystus jest sacrum, postacią ważną w wierze chrześcijan, otoczoną kultem religijnym.

6. Na czym polega uniwersalizm mitu ikarskiego?

Czasami zapomina się, że ów mit ma dwóch bohaterów: Dedala i Ikara To Dedal był niezwykle zdolnym konstruktorem , to on zbudowal słynny labirynt dla Minotaura, on był genialnym rzeźbiarzem. Tęsknił za ojczyzną, a . ie mógł inaczej wydostać się z Krety, jak za pomocą podstępu. Skonstruował skrzydła z piór ptasich, zlepionych woskiem. Wraz z synem wzbili się w powietrze - realizując tym samym odwieczne marzenie człowieka o podniebnym locie na wzór ptaków. Niestety - mimo przestróg młodemu Ikarowi zachciało sie wzbić wyżej i wyżej, bliżej słońca .... Wosk się stopił, Ikar spadł i poniósł śmierć, a rzozsądny Dedal doleciał. Potem ojciec odnalazł szczątki syna na wyspie zwanej odtąd Ikarią, otoczonej Morzem Ikarskim.

Jakie w tym micie znajdujemy uniwersalne wartości i odwieczne postawy człowieka?
Oto dwie postawy wobec tajemnic świata: rozsądna, mieszcząca się w granicach możliwości i bezpieczeństwa. I ta druga: młodzieńscza, entuzjastyczna, podejmująca ryzyko, by zgłębić tajniki natury. Która jest bardziej godna pochwały? Jako poczucie dydaktyczne górę bierze postawa Dedala - osiągnął cel, a Ikar drogo zapłacił za swoje nieposłuszeństwo. Dedal jest racjonalistą - umie ocenić niebezpieczeństwo, potrafi przewidywać skutki działań. Ikar - to idealista, marzyciel, szaleniec - pierwowzóe entuzjastów wielu pokoleń. Zauważmy też, że jest to konflikt pokoleniowym: syn - ojciec. A zatem jest to zderzenie rozsądku, dojrzałości z młodzienczym idealizmem. Takie postawy i pragnienia znane są ludzkości wszystkich czasów - mit o Dedalu i Ikarze ubierają ją w piękną opowieść. Większość jej odbiorców zachwyca się  Ikarem, tym płomiennym entuzjastem i dążeniem do niemożliwego. Ale - jak z goryczą przypomina Ernest Bryll: "wciąż o Ikara głoszą - choć doleciał Dedala"! Po czyjej stronie się opowiesz? Dedal postrzega: nie należy łamać ustaleń, trzeba dzialać rozsądnie i praktycznie, poznawać świat i wiedzę tę wykorzystywać roztopienie i realnie, poważnie i spokojnie, z dobrym skutkiem. Ikar na to wzrusza ramionami: trzeba dążyć  do niemożliwego, trzeba ryzykować, marzyć i oglądać świat przez pryzmat swoich szalonych pragnień. Jeśli nie będziemy sięgać po niemożliwe - nieosiągalne pozostanie niepojętnym ... Sam fakt, że pytanie wciąż pozostaje otwarte, dowodzi, jak uniwersalny jest mit ikaryjski.

Przedstaw późniejsze nawiązania literackie do mitu ikaryjskiego.
Wart uwagi jest fakt, że wiersz Bryll i opowiadanie Iwaszkiewicza korespondują ze słynnym obrazem Breguela pt. "Upadek Ikara". Oto wszystkie dzieła eksponują motyw znikomości tragicaznego upadku w perspektywie codziennego, zwykłego życia. Wyobraźmy to sobie: śłońce wschodzi i zachodzi, ludzie pracują, toczą sie miliardy spraw - choć gdzieś tam Ikar upada. Breugela pokazuje tylko chłopięcą nogę - w centrum umieszcza oracza i wołu. Czyżby więcej szacunku miał dla trudu prozaicznej pracy niż dla wzniosłych uniesień?
Podobnie można wnioskować z wiersza Brylla.
I w opowiadaniu Iwaszkiewicza okupacyjny Ikar ginie niezuważony przez tłum Warszawy. Czyżby więc ludzkość była obojętna wobec ikarowych lotów?

7. Utwory przywołujące postacie Dedala i Ikara?

Do wierszy odwołujących się do mitu o Dedalu i Ikarze należą także "Prawa i obowiązki" Tadeusza Różewicza.

"dawniej myślałam że mam prawo obowiązek
krzyczeć na oracza
patrz patrxz słuchaj pniu
Ikar spada
Ikar tonie syn marzenia (...)
lecz teraz kiedy nie wiem
wiem że oracz winien orać ziemię
pasterz pilnować trzody
przygoda Ikara nie jest ich przygodą"

Jakie to prawa i obowiązki? Widać u Różwewicza taki sam konflikt jak między postawą Ikara o Dedala. Uczucia przeciwko rozwadze, wrażliwość przeciwko rozsądkowi. Czy można potępiać tego, kto zamyka się w kręgu przeziemnych życiowych czynności? Czy powinien porzucić wszystko, bo właśnie spada Ikar? Różewicz nie dalej żadnej jednoznacznej  odpowiedzi. Czy powinniśmy być realistami, czy raczej cytując sonet Leopolda Staffa - "módlmy się cicho na klęczkach - o skrzydła"?

Mit Ikarski skłaniał twórców współczesnych do wielu rozważań
Ernest Bryll uczynił bohaterami swojego wiersza "Wciąż o Ikarach głoszą" - Dedala i Ikara. Odwołuje się on nie tylko do postaci mitycznych, ale także przywołuje obraz Bruegla "Upadek Ikara".

"Brueghel, co osiwiał
Pojmując ludzi, oczy im  odwracał
Od podniebnych dramatów. Wiedział, że nie gapić
Trzeba nam się w Ikary, nie upadkiem smucić
-choćby największy..."

Czyja postwa jest w taskim rzzie słuszniejsza? Na to pytanie poeci próbują odpowiedzieć od wieków....

Również w dorobku Stanisława Grochowiaka znajdziemy wiersz Ikar. Także ten autor odwołuje się do obrazu Bruegla.

"Piękno? Podobno w napowietrznych pokojach,
Ale jaka chmura udźwignie nam balię.
Ależ - w imię piękna - wyklać rzeczy ciężkie,
Stół do odpoczynku łokci - krzesło do straży przy chorym.

Breughel malował wołu - ten był w pierwszym planie.
Wykląć Breughla, bo w drugim planie Ikar jak mucha
Wzbijał się?
Spadał?
Omiatał nieboskłon
Cukrzaną chmurką na lepkim patyku."

Co powinno być temamtem sztuki? Co to jest piękno? Takie pytania stawia Grochowiak  w związku z rozważaniami o losach bohaterów mitycznych.

I jeszcze wiersze dwóch poetów, Wystan Hugh Auden w wierszu "Musee des Beaux Arts" wyraża swój żal za idealistami, Ikarami i wyraża protest przeciw znieczulicy świata.

" Mistrzowie nidsy nie tracili z oczu
Fakt, że najstarsze męczeństwo spełnia się zawsze
Gdzieś w zapuszczonym kącie najdalszego planu (...)
Taki na przykład "Ikar" Bruegla: ta flegmatyczna swoboda
Z jaką wszystko odwraca wzrok od tragedii, oracz opodal
Mógł słyszeć plusk i samotny krzyk, ale uznał, że trzeba
Machnąć ręką, że nie był to ważny upadek."


Zbigniew Herbert, który oddaje głos bezpośrednio Ikarowi:

"Oczy jak dwa kamienie wracają prosto do ziemi
I widzą rolnika, który odwala tłuste skiby
Robaka, który wije się w bruździe
Zły robak, który przecina związek rośliny z ziemią (...)

Ramiona bolą ojcze od tego bicia w próżnię
Nogi drętwieją i tęsknią do kolców i ostrych kamieni
Nie mogę patrzeć sie w słońce tak jak ty patrzysz ojcze
Ja zatopiony cały w ciemnych promieniach lotu.

Jak można interpretować wiersz Herberta? Jak to się często zdarza w twórczości tego poety, prezentuje on inne, nowe spojrzenie na mit. To, co braliśmy za wzniosłość, odwagę, brawurę, mogło być po prostu ... samobójstwem. Być może, Ikar nie potrafił udźwignąć idei lotu. Zbyt mało było w nim z ptaka, a zbyt dużo z człowieka.

Klęska Ikara, dążącego może nazbyt prędko ku wyżynie, przedstawia qw poezji antycznej ("Przemiany") Owidiusz:

"Robak, gdy właśnie  rozedrgała wędkę, ujrzał ich w górze leżących, pasterz na kiju oparty i oracz u czepigi pługa. Zdumieli się. Któż mógłby tak w powietrzu latać? Chyba bogowie!
Już samos, wyspę Junony, pozostawili z lewa, minęli Delos i Cypr, a po  prawej stronie Lebintos i miodem płynącą Kalymnę.
Nagle chłopiec w radosnym unisieniu wzbija się śmielej. Zostawia ojca i w zachwycie lotu wciąż wyżej polata. Ostre słońca blaski rozgrzały wosk pachnący, który spajał pióra. Opadły skrzydła, Ikar nagimi rękoma trzepoce, lecz bez skrzydeł powietrze nie może utrzymać go dłużej.
Krzyczy: - Ojcze! - i spada w błękitną rtoń morza."

Owidiusz, "Przemiany" tłum. Anna Kamieńska



8. Treść mitu o rodzie Labdakidów
Ten słynny mit należy to mitów genealogicznych, gdyż przedstawia dzieje rodu Lajosa, nieszczęśliwego król Teb, syna Labdakosa. Wyrocznia ostrzegła Lajosa, że zginie on z ręki swojego syna, który potem ożeni się w własną matką. Lajosa, że zginie on z ręki swojego syna, który potem ożeni się z własną matką. Lajos usiłował zapobiec tym wypadkom, lecz na próżno. Wyrzucony i okaleczony Edyp nie umarł, lecz wychował się w królestwie Koryntu, które uważał za swoją ojczyznę. Jako młodzieniec udał się do wyroczni delfickiej, która ostrzegła go oczywiście, że zabije on swojego ojca, a ożeni  się z matką. Oddalając się z Koryntu, aby uniknąć przepowiedni, Edyp właśnie - jak na ironię - wypełniła ją. W wąwozie górskim wdał się w kłótnię z napotykanymi podróżnym. Zabił go, po czy okzało się, że był to Lajos - jego ojciec. W Tebach z kolei Edyp rozwiązał zagadkę Sfinksa i w nagrodę pojął za żonę Jokastę, nie wiedząc, że jest ona jego matką. Miał Edyp z Jokastą dzieci: Polinejksa, Eteoklesa, Antygonę i Ismenę, lecz klątwa ciążyła nad królestwem.
Przyczynę nieszczęścia wyjaśnił wieszcz Tejrezjasz - oskarżył Edypa o ojcobójstwo i kazirostwo, kiedy do Edypa dotarła prawda, wykluł sobie oczy, a Jokasta powiesiła się. Rządy w Tebach objęli synowie Edypa: Polinejkes i Eteokles, mieli oni co rok wymieniać się na tronie. Eteokles jednak nie dotrzymał słowa, więc Polinejkes znalazł sojusznika, napadł na Teby - w wyniku wojny zginęli obaj bracia. Kreon, nowy król Teb, wydał zakaz pochowania zwłok zdrajcy Polinejkesa. Antyogona nie słuchała rozkazu, za karę poniosła śmierć. Mit ten stał się inspiracją wielu utworów literackich, m.in. tragedii pt. "Król Edyp" czy "Antygona" Sofoklesa.

9. Kim był Sfinks i jaką zagadkę zadał Edypowi?
Sfinks - to potwór, który miał ciało lwa, lecz twarz i piersi kobiety, a skrzydła ptaka. Prywał ludzi i rzucał ich w przepaść. Zagadka Sfinksa, którą zadawał podróżnym , brzmiała następująco: "Co to za zwierzę obdarzone głosem, które z rana chodzi na czworakach, w południe na dwóch nogach, a wieczorem na trzech?" . Edyp odpowiedział, że jest to człowiek, gdyż jako dziecko chodzi na czworakach, jako dorosły na dwóch nogach, a jako starzec podpiera się laską - ma więc trzy nogi. Była to odpowiedź prawidłowa, Sfinks zaś rzucił się w przepaść.

10. Czy można powiązać z dziejami Edypa pojęcia "fatum" oraz "ironii tragicznej"?
Tak. Całość dziejów Edypa i jego rodu to jakby obraz skonstruowany na potwierdzenie tezy: nie unikniesz swojego losu, to, co przepowiedziała wyrocznia, musi się spełnić i nie ma od tego ucieczki. Nawee jeśli przyszłość uczyli rąbka tajemnicy. To właśnie fatalizm - konieczność i nieodwołalność zdarzeń, które mają nastąpić. Zauważymy, że Lajos wiedział, iż syn ma go zgładzić - więc pozbył się go. Edyp dowiedział się, że według wyroczni zabije ojca - porzucił więc swoich domniemanych rodziców, aby, o ironio! - napotykać na drodze prawdziwego rodzica, kłócić się z nim i zabić go. Nazwalibyśmy to dziś prawdziwą ironią losu!

Literatura późniejszych wieków o Edypie
Na tragedii "Król Edyp" Sofokles jako obecność w literaturze się nie kończy. Otóż znajdujemy ślad losów Edypa o średniowieczu, a co najciekawsze - - przemieszczanie dziejów nieszczęsnego króla z biografią Hudasza. Otóż podobno matka Judasza miała proroczy sen , iż syn jej będzie zbrodniarzem, zabije ojca, ożeni się z matką .. Puściła więc go w koszyczku z biegiem rzeki. Dalszy ciąg możemy sobie wyobrazić - wszystko spełniło się co do joty, a słynny Jakub de Voragine włączył tę opowieść do "Złotej legendy" (bardzo poczytnego zbioru żywotó∑ świętych).
W następnych wiekach wspomień o Edypie i Jokaście było sporo. WyrĻóóżnijmy Pierre'a Corneille's (wiek XVII - tragedia "Edyp"), potem samego Woltera (XVIII w.) - tragedia "Edyp" (wielki Francuz zarysował wątek miłosny między  Edypem a Jokastą czy Friedricha Nietzschego, który nazwał Edypa "najbardziej cierpiącą postacią sceny greckiej".
I oto wiek XX spopularyzował to mitologiczne imię , wykorzystując je w psychologii i psychoanalizie. To zygmunt Freaud wymyślił określenie tzw. kompleksu Edypa, czyli ukrytego  w podświadomości mężczyzny pociągu do matki, a nienawiści do ojca jako rywala. Oczywiście, kompleks ten ma dokonywać w psychice spustoszeń i jest czymś, czego absolutnie do swojej swiadomości nie dopuszczamy. Grzech kazirodztwa jest bowiem poczytywany za wyjątkowo obrzydliwy. (Było tak zresztą już w starożytnej Grecji, choć na przykład uznawano związki rodzeństwa przyrodniczego). Podjął tematów osów Edypa znakomity Andre Gide (tragedia Edyp) oraz Albert Camus ("Człowiek zbuntowany - Synowie Kaina"). Istnieje wiersz Jorge Luisa Borgesa pt. "Edyp i zagadka", znany jest nawet film w reżyserii Włocha Piera Paola Pasoliniego pt. "Król Edyp".

11. Kto to był Tejrezjasz?
Tejrezjasz to wieszcz, ślepy starzec z długą, białą brodą, który niegdyś był kobietą. Oślepł, gdyż ujrzał nagą Atenę w kąpieli. Tejrezjasz, obdarzony życiem siedem razy dłuższym niż zwykłym człowiek, miał dar czytania przyszłości i znał mowę ptaków. On to wyjaśnił Edypowi jego zbrodnie i przyczyny nieszczęść, jakie spadły Teby.

12. Kim był Syzyf i co dziś oznacza wyrażenie "syzyfowa praca"?
Król Koryntu, faworyt bogów, bywalec Olimpu miał zgubną przywarę: plotkował. Nie umiał zatrzymać boskich sekretów dla siebie. W ogóle był spryciarzem, knuł rozmaite intrygi, uważał do swych niecnych celów różnych sztuczek. Pewnego razu zdradził rzecz zbyt ważną i naraził się Zeusowi, który wysłał po boga śmierci. Nic z tego - Syzyf przechytrzył Hadsa starą (może wówczas jeszcze nie tak starą) pułapką: " pokaż mi, jak to się robi", mianowicie okazał niezwykłe zainteresowanie zasadą działania kajdanek. Hades zademonstrował je na sobie i .. został więźniem Syzyfa. Bałagan powstał wielki, bo ludzie przestali umierać, a Syzyf śmiał się w kułak. Przestał się śmiać, gdy przybył po niego ares ... I choć Syzyf popisał się jeszcze wieloma kombinacjami, wkońcu bogowie go ukarali. Kazano mu wtaczać pod górę wielki głaz. Niestwety , gdy Syzyf , zbliżał się do szczytu, kamień staczał się do podnóża i nieszczęśnik musiał powtarzać pracę, której finał znów był taki sam - i tak w nieskończoność.
Syzyfowa praca stała się dla współczesnego człowieka synonimem trudu bezsensownego , s zgóry skazanego na niepowodzenie, mimo włożonego wysiłku i mozolnego powtarzania.
Syzyfowe prace to oczywiście tytuł powieści Stefana Żeromskiego, który użył mitologicznego zwrotu do zobrazowania tematu zgoła innego: mianowicei prób wynarodowienia młodzieży polskiej w czasie zaborów. Czytelnicy opowieści o losach  Marcina Borowicza wiedzą, ze można przedstawić dwie wykładnie tytułu powieści. Pierwsza: uznajemy za syzyfową pracę trud zaborców, którym nie udało się zawładnąć duszą polskich uczniów ( a w przypadku Marcinka byli już blisko), druga: odrzucając niemiły portret charakterologiczny samego syzyfa, uznamy jego trud, upór i wytrwałość we wtaczania głazu. Ten wysiłek przypiszemy polskiej młodziezy, uparcie walczącej z zaborcą.

13. Ile było prac Heraklesa i dlaczego jest on bardzo ważną postacią w mitologii?
Herakles jest postacią o niezwykle barwnej biografii, pełnej przedzwnych przygód, co dostrzegli producenci seriali filmowcyh. W efekcie można oglądać na ekranach TV dzieje Heraklesa dzielone na odcinki. Ale na pewno nie tylko z tego źródła znamy jego losy. Do tej postaci - dzielnej, silnej, godnej podziwu - nawiązywali nasi wielcy wieszczowie:
"Dzieckiem w kolebce kto łeb urwał Hydrze,
Ten młody zdusi Centaury,
Piekłu ofiarę wydrze,
Do nieba pójdzie po laury."
Tak pisał w "Odzie do młodości" Adam Miczkiewicz, a wiele pokoleń uczyło się powyższych strof na pamięć.
"Zrzuć do ostatka te płachty ohydne,
Tę - Dejaniry palącą koszulę:
A wstań jak wielkie posągi bezwstydne,
Naga - w styksowym wykąpana mule."
Tak z kolei woła do ojczyny Juliusz Szłowacki (Grób Agamemnona), odwołując się do innego epizodu z dziejów Heraklesa.
Do mowy potocznej weszło dość popularne pojęcie, z tego samego źródła, mianowicie: "stajnia Augiasza".
Co ono znaczy? Oto Herakles był synem Zeusa - spłodzony z królową Alkmeną. Naturalne więc, że przez całe życie nienawidziła go  i prześladowała prawowita żona Zeusa - Hera (zwłaszcza że podstępem nakarmiono Heraklesa mlekiem Hery, w wyniku czego stał się nieśmiertelny). Kiedy chłopiec i jego bliźniaczy brat spali jeszcze w kolebkach - niecna bogini podesłała ku nim dwa węże. Maleńki Herakles zdusił obie bestie. Jako młodzieniec - zabił Hydrę, potwora o dziesięciu głowach, potem xcentaura - pół konia, pół człowieka (do tego nawiązuje Mickiewicz). Te młodzieńcze czyny należały już do owych słynnych , dwunastu prac, które musiał wykonać na polecenie wyroczni. Jak do tego doszło? Oczywiście, wmieszała się w szczęścliwiee życie Heraklesa Hera. Zesłała na nieszczesnika obłed, a ten nw szale zabił swoją rodzinę. Kiedy odzyskał rozum - rozpaczał, po czym udał się do wyroczni delfickiej, stamtąd zaś skierowano go na służbę do króla Eurysteusza, który (ze strrachu zresztą i aby się go pozbyć wymyślał jeszcze cięższe zadania. Piąta pracą było oczyszczenie stajni Augiasza. A były to stajnie niezwykle zapuszczone, przywalone wieloletnimi warstwami gnoju, śmierdzące i będące źródłem zarazy - króll Augiasz miał wiele trzód, ale stajnie nie były wcale sprzątane. Co zrobił Herakles> Otóż wyburzył w dwóch miejscach mur i przez powstałe otwory skierował do stajni nurt dwu potężnych rzek. Nie mędząc się zbytnio - oczyścił Augiaszowe stajnie.
Wszystkich prac, jak wiemy, było dwanaście i ze wszystkich Herakles dał sobie radę. Nie oznaczało to jeszcze końca jego przygód. Przypomnijmy tou historię z Dejanirą. Heraklesasa poślubił piękną królewnę (oczywiście pokonując rywali). Szczęście ich zmącił centaur centaur Nessos, który porwał Dejanirę i chciał ją zgwałcić. Herakles zdążył go ustrzelić. Umierający, niby skruszony Nessos, zdradził  zazdrosnej Dejanirze sposób sposób na utrzymanie wiecznej miłości męża: przepis na miksturę z jego krwi i nasienia, którą trzeba nasączyć koszulę Heraklesaa. Naiwna Dejanira uczyniła to, lecz koszula okazała się przesiąknięta jadem , wżarła się ciało jej małżonka, powodując nieopisane męki herosa do tego stopnia, że rzucił się w ogień. Przerażona Dejanira popełniła samobójstwo. Heraklesa uwolnili od mąk bogowie i przyłączyli go do swojego grona. Z tej historii pozostała "paląca koszula Dejaniry" - symbol okrutnych tortur i męki, którą przywoływał w wierszu Słowacki, oczywiście jako przenośnię.

14. Kim był Sfinks i jaką zagadałkę zadał Edypowi?


15. Czy można powiązać z dziejami Edypa pojęcia "fatum" oraz "ironii tragicznej"?
Literatura późniejszych wieków o Edypie

16. Kto to był Terezjasz?

17. Kim był Syzyf i co dziś oznacza wyrażenie "syzyfowa praca"?

18. Ile było prac Heraklesa i dlaczego jest on bardzo ważną postacią w mitologii?

19. Kim była Nike?
Grecka bogini zwycięstwa. Wiele krajów przywołało Nike podczas swojej historii, w niejednej stolicy turysta może oglądać jej posąg. Jest Nike warszawska i Nike paryska.

-Najsłynniejszy posąg - Nike z Samotraki, z pierwszej połowy II w. p.n.e. - dziś można obejrzeć w Luwrze , niestety, jest okaleczony: bogini na dziobie okrętu nie ma rąk, głowy ani stopy.

-Nike warszawska - to Pomnik Bohaterów Warszawy. Bogini zwycięstwa (zresztą nie tylko wojennego) przedstawiana była jako młoda kobieta ze skrzydłami, z wieńcami i gałązką palmową. Warszawska jest zwycięska, paryska - żałobna. Bardzo, bardzo często wspominano ją w polskiej literaturze.

W "Nocy listopadowej" Stanisława Wyspiańskiego (postać bogini zawiązującej sandał)

"Znacie tę Nikę Fidiaszową
jak sandał wiąże szybko,
jak ze zwrróconą w górę głową
(tej brak, gdsyż dzieło jest fragmentem)
wstrzynmana w locie, gibka,
sandał chce splątać rozplątany"

Uwaga. Ten posąg nie jest dziełem Fidiasza, jak sądził Stanisław Wyspiański.

W wierszu Zbigniewa Herberta pt. "Nike, która się waha":

"Niajpiękniejsza jest Nike w momencie
kiedy się waha
prawa ręka opiękna jak rozkaz
opiera się o powietrze
ale skrzydła drżą"

W wierszu Adama Wazyka pt. "Nike" (z 1944r.):

"Nie powracaj przed nadejściem różowej jutrzenki,
śpij słodko na mej pryczy posągu bezręki.
Koc żółnierski rzuciłem na twą pierś kobietą,
na twe skrzydła zwinięte, które jutro wzlecą.

20. Jak mity wyjaśniają wielkie tajemnice istnienia: stworzenie świata, pochodzenia bogów, ludzi, przemianę pór roku, śmierć i życie pośmiertne człowieka?

Jedynym z pierwszych i największych zadań mitologiinbyła obrazowa odpowiedź na pytania od zawsze dręczące ludzkosć.
Mit o stworzeniu świata wywodzi jego istnienie z chaosu. Z chaosu - czyli z jakiegoś wielkiego , bezkształtnego wirowania kosmicznego, z otchlani, z plątaniny czterech żywiołów: ziemi, powietrza, wody, ognia. Z tegoż Chaosu (pojmowanego jako bóstwo) rodzą się  pierwsi bogowie (Uranos - Niebo i Gaja - Ziemia), z nich następne pokolenie bogów (szczególowo dzielących między sobą "specjalizacje" - będą się opiekować różnymi sprawami ziemskimi). Wraz z nim rodzą się gwiazdy, kształtuje się ziemia: morza, góry, rzeki, rodzą się zwierzęta i rośliny. U źródeł powstawnia ziemi leży jednak ciągła walka bogów o władzę, zbrodnia i podstęp, walka dobra ze złem. Jest to mit kosmogeniczny i teogoniczny.

A oto pierwsi bogowie według mitologii greckiej:

Uranos strącał swoich synów w czeluść Tartaru. Kronos ocalał jako jedyny, gdyż za namową matki wystąpił przeciwko ojcu i haniebnie go okaleczył. Jego bracia - cyklopi i tytani - pozostali w otchłani Tartaru.
Kronos z kolei pożerał dzieci, które urodziła mu Rea. Ocałał tylko Zeus, bo zamiast niego matka podała mężowi do połknięcia kamień zawinięty w pieluszki. Chłopca wychowała koza Amaltea. Zeus został władca bogów , zmusił też ojca do zwrócenia rodzeństwa, z którym podzielił strefy wpływów. Sam także miał dużo dzieci, nie tylko z małżonką Herą, również z innymi boginiami i ziemiankami. Między innymi Heraklesa - zkrólową Alkmeną, atenę, która wyskoczyła ojzu z głowy, Afrodytę, zrodzoną piany morskiej. Według jednej wersji miała to być piana, która zebrała sie wokół wyrzuconych do morza genitaliów nieszczęśnego Uranosa, według drugiej - Afrodyta miała być córką Zeusa i nimfy morskiej. Bogowie, jak już wspomnieliśmy, specjalizowali się w różnych dziedzinach, wpływali na ludzkie życie, sami - poza darem nieśmiertelności - bardzo przypominali ludzi: kłócili się  i godzili, knuli najromzaitsze intrygi i oprzeżywali burzliwe romanse.


Pochodzenie  człowieka

W mitologii greckiej pojawienie się człowieka na ziemi poznajemy w dwóch wersjach. Jedna z nich wiąze się z mitem promtejskim: to Prometeusz miał ulepić figurę ludzką z gliny i łez, a że człowiek był słaby, kruchy i bezradny wobec świata - tytan wykradł bogom ogień, podarował go ludziom, by mogli się ogrzać i bronić przed niebezpieczeństwami natury. Zauważmy, jak wersja ta silnie wiąże się z kultem ognia towarzyszącego  człowiekowi od zarania dziejów.

Drugi we wyjaśnienie jest inne: oto ziemia urodziła ludzi samoistnie jak najlepsze owoce. I tak ludzkość przebyła pięć słynnych wieków:

-Wiek złoty - czasy Kronosa. To była epoka swoistej arkadii - lata obfitości i radości, bez lęku przed śmiercią, bez pracy, smutków i starości.

-Wiek srebrny - pokolenie natępne, dzieło bogów. Ludzie byli już ciemnymi zjadaczami chelba, rządziły nimi matki. Zniszczył ich Zeus.

- Wiek brązowy - "lud brązowy" spadł z drzewa. Uwielbiał wojny - używał oręża z brązu, był okrutny i bezczelny, wyginął od czarnej smierci.

-Drugi wiek brązowy - lud poczęty ;przez bogów, był już szlachetniejszy i został w końcu zmamiieniony w herosów.

-Wiek żelazny - wiek obecny - potomkowie czwartego ludu, ale niestety, niegodni: kłótliwi, niesprawiedliwi, zazdrośni. Ich koniec nie jest znany.

Następstwo pór roku

Mitologia to zjawisko wyjaśnia dość prosto: za zboża, płody ziemi, rolnictwo odpowiadała bogini Demeter. Lecz gdy Hades porwał do podziemi jej ukochaną córkę - Korę, bogini wpadła w rozpacz, poszukiwała Kory i opuściła Olimp - a ziemia stała się jałowa i przestała rodzić. Wówczas Zeus i Hades musieli ustapić - nie mogli jednak całkiem oddać Kory matce, zjadła ona bowiem w podziemiach ziarenka granatu - pożywienie zmarłych. Zawarto więc kompromis. Kora dziewięć miesięcy spędza na ziemi z matką, a na trzy schodzi do męża, do podziemi. Wtedy życie na ziemi zmiera i panuje zima. Ale z wiosną Kora powraca, a wraz z niż - kiełkują nasiona i rodzi się życie.

Śmierć człowieka

Z tym zagadnieniem wiążą sie następujące nazwy: Hades, Styks, Charon, Cerber ... Według mitologii człowiek po śmierci wędruje do podziemi - do królestwa Hadesa - brata Zeusa. Również podziemie państwo zmarłych nosi nazwę Hadesu. Aby się tam dostać, trzeba było przeprawić sie przez rzekę Styks łodzią przewodnika Charona, który pobierał za tę usługę obola - dlatego ten pieniążek wkładano w usta lub rękę zmarłego. Sam Charon przedstawiony był jako ponury starzec z długa, siwą brodą.
Natomiast Cerber to straszliwy pies, strzegący bram Hadesu, by nikt z żywych tam nie wszedł, a nikt ze zmarłych nie wyszedł. Udało się to jednak Odyseuszowi, Orfeuszowi, a także bohaterom epopei Wergiliusza - Eneaszowi, Herakles natomiast w ramach swej dwunastej pracy pojmał Cerbera.
Niejednokrotnie obok Erosa pojawia się Tanatos w poezji - gdyż poezja baroku, Młodej Polski czy nawet współczesna (Halina Poświatkowska) często zestawia śmierć i miłość.


21. Na czym polega uniwersalizm mitów?

Dlaczego mitologia jest uniwersalana czy nieśmiertelna, ponadczasowa, ciągle aktualna?

- Bo znajdujemy w niej takie postacie, które są nam bliskie,
- Bo wiele zachowań ludzi i bogów wcale nie tak daleko odbiega od współczesności.
- Bo współcześni artyści i literaci ciągle przywołują w swej twórczości zdarzenia i postacie mitologiczne.

Niektóre postacie mitologiczne:

-Prometeusz - to mitologiczny ojciec wszystkich  ludzi, nasz troskliwy opiekun i ... męczennik. Jeden człowiek, który nieraz poświęcał się dla całej ludzkości . Ciężką karę poniósł za swa dobroć - na rozkaz Zeusa został przykuty do skał Kaukazu, a na dodatek wstrętne ptaszysko wydziobywało mu ciągle odstającą wątrobę.

-Ikar - to przyjaciel młodzieży, idol szalonych i nierozważnych nastolatków, którzy nie lubią słuchać dorosłych. Wzleciał ku słońcu, ale za tą krótką chwilę niezwykłych uniesień musiał zapłacić własnym życiem.

-Dedal - to faworyt rozważnych, tych, co nie przpadają za nieroztropną postawą ikaryjską, wzór kochającego rodzica, wciąż powtarzającego swoje: "A nie mówiłem?". Także przykład mędrca, wynalzacy, konstruktora o tęgim umyśle.

-Demeter - to ideał matki kochającej i tęskniącej. Nie pogodziła się ona ze stratą córki Persefony.

-Odyseusz - to patron zagubionych i błądzących, ale dających sobie radę z przeciwnościami losu (nie zawsze jego walka była fair play, ale grał często o wysoką stawkę - własne życie.

-Penelopa - to wzór wierności małżeńsiej (mimo ustawiających się w kolejce zalotników na męża czekała aż dzwadzieścia lat).

-Midas - to niezbyt szlachetny przykład, ale iluż takich Midasów mamy we współczesnych czasach. Marzą o tym , by wszystk, czego dotkną, zmieniało się w góry złota (procentowało na koncie), ale zapominają o prawdziwych wartościach. Taka postawa prowadzi często do tragedii - śmierci osób, które giną za kilkadziesiąt czy kilkaset złotych.

-Edyp - pragnął być kowalem swego losu, chciał zmienić bieg zdarzeń, ale niestety ... To, co zapisane gdzieś w górze, musiał się spełnić. Aż żal tego nieszczęśliwego człowieka i ... nas samych - nie jestesmy w stanie zminić tego, co nam pisane.

-Eteokles i Polinejkes - zgubieni rządzą władzy. To bracia, ale nie potrafią dogadać się ze sobą w krwestii rządzenia Tebami, zrezygnować  ze swych ambicji, co prowadzi ich do śmierci i hańby Polinejkesa po śmierci.

22. Mit i archetyp.

z pokolenia na pokolenie, powoduje, że w danej społeczniości wykształca się świadomość mityczna, jednocząca członków tej społeczności. Charakterystyczny dla pierwszysch kultur sposób postrzegania świata, gdzie każdy jego elemnt jest zwiazany z magią, każdemu z nich przypisywany jest nadprzyrodzony  charakter (przypisywano go np. piorunom - oznakom gniewu Zeusa, a naszej kulturze niektórzy mieszkańcy wsi uważali deszcz za łzy Matki Bożej, rozpaczającej nad skłonnością do grzechu ludzi i braku chęci poprawy). Mity są źródłem wiedzy o świecie i jego tajemnicach - wyjaśniają skąd wzieli się bogowie i jak powstał człowiek, dlaczego towarzyszą im akurat takie obrzędy, dlaczego danemu bogowi bliskie jest akurat jakieś zwierzę.
Podstawowe funkcje mitów to funkcja poznawcza (wyjaśnia mechanizm świata, np. dlaczego po nocy nastaje dzień, skąd się wzieła dana roślina, jak powstały wulkany ), religijna (mit jest nośnikiem religii; tłumaczy, czemu bogom przypisane są pewne atrybuty, tłumaczy ich kompetencje i charakter obrzędów ku czci danego bóstwa ) i kulturoznawcza (wspólne mity były ważnym kryterium decydującym o utożsamieniu się z daną kulturą).

Podział mitów ze względu na treść:

Mity dzielimy na kosmogeniczne (wyjaśniające początki świata),

-teogeniczne - (dotyczące pochodzenia bogó, ich relacji z ludźmi i kompetencji, np. mit o narodzinach Afrodyty, mit o narodzinach Ateny)
-antropogeniczne (pochodzenie człowieka i jego pierwsze dzieje, np. mit o ulepianiu pierwszych ludzi przez Prometeusza, mit o potopie),
-genealogiczne (opowieść o dziejach wielkich rodów, np. mit o rodzie Labdakidów)
-heroiczne (opisujące dzieje wielkich bohaterów oraz przebieg wojny trojańskiej, np. mit o pokonaiu Minotaura przez Tezeusza, mit o dwunastu pracach Heraklesa)

Archetyp

Dla nas ogromne znaczenie mają zwłaszcza mitologia grecka i rzymska, w których tkwią korzenie kultury europejskiej i które są kopalnią archetypów.
Pojęcie archetypu zawdzięczamy Carlowi Gustavowi Jungowi. Archetypy to tyle, co pradawne wzorce osób (ról) lub zachowań ciągle obecnych w świadomości zbiorowej, wyczuwalne przez kolejne pokolenia podskórnie i intuicyjnie - nie są one bowiem wyssane z mlekiem matki. Archetypy organizują nasze życie , bowiem chcielibyśmy "identyfikować sie" s preferowanym przez nas archetypem osób czy konkretnych zachowań . W szerszym znaczeniu można bowiem mówić o mitycznych archetypach miłości, zdrady, nienawiści, wierności.

-Heraklesa - można uznać za archetyp mężczyzny i wojownika

-Zeusa - za archetyp ojca i władcy

-Herę - za archetyp żony i matki

-Niobe - archetyp opłakującej matki itd.

-Helena, bohaterka mitu trojasńskiego, to archetyp kobiety - czy można nawet kobiecości (łączą się z tym takie cechy, jak wielka uroda, zniewalający wdzięk) pewna bierność, bycie postrzeganą jako prawdziwa zdobycz i cenn "trofeum"). Postawa Heleny, żony greckiego króla Menelaosa, wydaje się zagadkowa. Tworzyła przez lata szczęśliwy związek z mężem, obiecana przez Afrodytę Parysowi i uprowadzona przez niego, poddaje się losowi i żyje zgodnie także z trojąńskim królewiczem. Po zakończeniu wojny wraca zaś do Menelaosa, który wybacza jej tę zdradę  nie zdradę  i bohaterowie znów kultywują idyllę małżyńskiego szczęscia. Kobieta tym więcej jest warta, im bardziej zaciekle mężczyzna jest gotów o nią walczyć, im bardziej jest pożądana. Mówi się przecież, ze to właśnie Helena była przyczyną wojy trojańskiej. Podobno podświadomie kobiety pragną identyfikować sie z żoną Menelaosa, wzbudzać tak wielkie zainteresowanie i emocje, olśniewać urodą.

-Prometeusz - to z kolei archetyp bezinteresownego altruisty i męczynnika za sprawę, przekładającego szczęście innych nad własne dobro, dobroczyńcy  i bohatera. Jak żywotny jest to archetyp, pokazują jego literackie realizacje, jak choćby III cz. Dziadów Adama Mickiewicza i Dies irae Jana Kasprowicza.

-Penelopa - kojarzy się z podziwu godną wiernością, Hera zaś z - zazdrością; jej reakcja na zdrady męża , nienawiść do rywalek i nękanie ich na różne sposoby to reakcja modelowa, czyli archetypiczna.

Epika -Eposy

23. Cechy eposu na przykładzie "Iliady"

Epos to główny gatunek epiki do czasu powstania powieści. Jest to rozbudowany utwór wierszowany, który ukazuje dzieje legendarnych lub historycznych bohaterów na tle wydarzeń przełomowych dla danej społeczności. W przypadku "Iliady" tłem fabuły jest woja trojańska, natomiast bohaterowie legendarni to np. Achilles, Agamemnon, Parys, Helena, a także bogowie greccy. Źródłem eposu sa mity i podania, "Iliada" np. wywodzi się z mitu o jabłku niezgody.

Cechy gatunkowe eposu:

1. Inwokacja
czyli rozbudowana apostrofa umieszczona we wstępie utworu, skierowana do bóstwa, z prośbą o pomoc tworzeniu dzieła. W "Iliadzie" autor zraca się do Meduzy, bogini, która podaje pieśń śpiewakom: "Gniew, bogini, opiewaj Achilla, syna Peleusa"

2. Równoległość dwóch płaszczyzn:
świata bogów i świata ludzi. W "Iliadzie" fabuła przebiega w świecie bogów (bogowie także walczą po dwóch stronach wojny trojańskiej, np. Atena decyduje o zwycięstwie Achillesa nad Hektorem) oraz  w świecie ludzi i ludzkich uczuć - dowodem jest np. miłość Parysa do Heleny.

3. Narrator 
eposu ujawnia swoje uczucia tylko w inwokacji, potem jest obiektywny, wszechstronny i zdystansowany wobec wydarzeń.

4. Wydarzenia są opisane stylem podniosłym, patetycznym
dostosowane do wagi opisywanych wypadków, co widać wyraźnie w sposobie opisu walczących w pojedynku Achillesa i Hektora.

5. Szczegółowy, realistyczny opis przedmiotów i sytuacji (realizm szczegółu).
Wspaniałym przykładem realizacji tego punktu jest opis tarczy Achillesa. Homer opisuje nie tylko kolejne działania jej twórcy - Hefajstosa, lecz również sceny przedstawone na płaskorzeźbie. Są one opisane tak, że można je z łatwością odtworzyć. Jest to dziesięć scen - obrazów z życia. Znajdujemy tu wyobrażenie ziemi, nieba, morza, dwóch miast i życia w nich - śluby, uczty, właśnie handlarzy itp.

6. Opisy scen batalistycznych
-sceną taką jest np. pojedynek Hektora z Achillesem, obraz oblężenia grodu, zasadzki i botwy.

7. Porównanie homeryckie
-jest to porównanie, którego drugi człon jest tak rozbudowany, że stanowi odrębną, epizodyczną scenkę. Przykładem może być porównanie walczacych (Achillesa i Hektora) do orła i gołębicy, umieszczone w pieśni 22. pt. Pojedynek.

8. Epizodyczność akcji.
Epizod to odstępstwo od toku  głównej akcji, opisanie wydarzenia mniej istotnego, podbocznego, niezwiązanego bezpośrdnio z fabułą. Przykładem może być dokładny opis tarczy Achillesa.

9. Miarą wierszą eposu homeryckiego jest heksametr.
Heksametr to wers, który składa się z sześciu (heks = 6) stóp metrycznych: daktyli lub spondejów.

24. Realizm "Iliady" na przykładzie opisu tarczy Achillesa.

Epos Homera zawiera bardzo intersujący opis tarczy, którą na prośbę matki bohatera wykuwa dla Achillesa Hefajstos. Tarcza ta składa się  z nałożonych na siebie ppięciu okrągłych płyt o coraz mniejszej średnicy. Widoczne pasy ich obydwu zdobi boski kowal dziesięcioma scenami przedstawiającymi wyobrażenie kosmosu, rzeki Okeanos i różnych scen z życia ludzi.

"Hefajstos rzucił na ogień hartowaną miedź oraz cynę,
złoto kosztowne i srebro, a potem prędko pochwycił
Ciężkie kowadło. na pniu je postawił i porwał do ręki
Młot wielkiej mocy, a drugą ręką wziął chwytane obcęgi.
Najpierw wykuwać rozpoczął tarczę ogromną i mocną,
Całą kunsztownie zrobioną."

Co zwraca uwagę w tym opisie? Tarcza Achillesa została przedstawiona w momencie tworzenia się - stąd dynamika podkreślona jeszcze przez późniejsze skojarzenie tańczącego korowodu z ruchem koła garncarskiego. Opis jest wyjątkowo dokładny, plastyczny, nie trzeba wiele trudu, by sobie wyobrazić scenę ukazaną na tarczy.

"Jeszcze na tarczy wyrzeźbił wsławiony sztuką Kulawiec
Łąkę w uroczej dolinie ze srebrzystymi owocami.
Stału  szałasy tam, stajnie, zagrody dachem pokryte.
Na łace piękny korowód dał sławny sztuką Kulawiec,
Bardzo podobny do tego, który był w Knossos szerokiej
Kunsztem Dedala stworzony dla pięknowłosej Ariadny.
Chłopcy tam oraz dziewczęta bogato wyposażone
Wzajem za giętkie ramiona trzymając się wiedli tany.
W szatach przejrzystych tańczyły dziewczęta, a chłopcy w chitonach
Tkanych misternie i leśniących miękkim połyskiem oliwy.
W wieńce urocze dziewczęta były przybrane, a chłopcy
Mieli mieczyki złociste na srebrem kuty rzemieniach.
Korowód zwijać się zaczął pląsającymi stopami
Łatwo i lekko. Tak garncarz wypróbowuje swe koło,
czy mu swobodnie wirujące w sprawnych do pracy ramionach."

Homer przedstawia krajobraz, łąki i owoce w sadach, także szczegóły stroju. Dzięki takim realistycznym opisom wiemy, jak się wówczas bawiono i czym zajmowano. Dla nas, ludzi żyjących tyle wieków później, ma to dodatkowe znaczenie - pozwala poznać bliżej realia życie w czasach Homera. W cytowanym opisie łatwo takze zauważyć elementy stylistyczne charakterystycznych dla utora "Iliady": powtarzalne formuły, mające uzasadnienie w przekazywaniu eposu drogą ustną ("wsławiony sztuką Kulawiec").
W "Iladzie" wiele też jest rozbudowanych porównań, nazywanych homeryckimi. Jak łatwo zauważyć, jeden człon porówania zostaje rozbudowany do rozmiarów samodzielnego obrazu czy epizodu. Taki zabieg stylistyczny powoduje spowolnienie toku opowieści i odejście od wątku zasadniczego.


"I tak jak orzeł, ptak górski, najszybszy wśród uskrzydlonych,
spada lekko dopędza z chmur gołębicę spłoszoną -
Ona wymyka się, pierzcha, lecz orzeł z wrzaskiem straszliwym
Z bliska uderza, w drapieżnej duszy zdobyczy spragniony -
Tak z zaciętością Achilles
pędził, a Hektor uciekał."



25. Przykłady eposów. Jak mają się do "Iliady"?

Stworzony przez Homera epos stanowił najważniejszy gatunek epicki aż do powstania powieści w czasach nowożytnych. Nic więc dziwnego, że można znaleźć wiele późniejszych jego realizacji. nie powielały one stałego wzorca, kolejne epoki przynosiły pewne zmiany. Najszybciej zrezygnowano np. z charakterystycznych dla Homera elemetnów stylistycznych czy inwokacji. Oto przykłady eposów powstałych po Homerze:

Literatura starożytnego Rzymu:
-Gnejusz Newiusz "Bellum Punicum"
-Wergiliusz "Eneida"
-Lukan "Farsalia"

-Śreedniowiecze stworzyło rozmaite odmiany eposu rycerskiego (chansons de geste) i eposu ludowego związane z lokalnymi podpaniami różnych naródów. Politeizm wystepujący w eposie straożytnym zastąpiono monotoeizmem - wiarą w jednego Boga.

  *angielski cykl o królu Arturze i rycerzach Okrągłach Stołu
  *francuska "Pieśń o Rolandzie"
  *hiszpański "Pomeat o Cydzie"

W renesansie autorzy powrócili do wzorców antycznych, wzbogacając eposy w elemnty fantastyki, cudowności:

  *Ludorico Ariosto "Orland szalony"
  *Torquanto Tasso "Jerozolima wyzwolna"

-Dla eposu renesansowego charakterystyczne były dwa elementy: ograniczenie roli świata pozaziemskskiego i korzystanie z fantystyki, cudowności i awanturniczości, wywodzących się z różnych odmian romansu.

-Wiek XVII to "Raj utracony" Johna Miltona, a w literaturze polskiej "Wojna chocimska" Wacława Potockiego, nawiązująca do odmiany eposu rycerskiego.

-poemat heroikomiczny, zwany epopeją żartobliwą, np. "Monachomia" Ignacego Krasieckiego, to również odmiana eposu. Gatunek ten jest parodią eposu. Gatunek ten jest parodią eposu homeryckiego. Jego istotą polega na stworzeniu kontrastu między wysokim i patetycznym stylem wypowiedzi literackiej i błahą w gruncie rzeczy tematyką.

-Od wieku XVIII miejsce eposu zaczęła zajmować powieść, w literaturze XIX wieku jedynie "Pan Tadeusz" zachował wyraźnie właściwości omawionego gatunku. Jednak niektóre powieści dziś też nazywamy eposami.

Przesądzają o tym  następujące cechy:
-pokazanie bohatera zbiorowego w ważnym dla niego momencie dziejowym
-rozlewność epicka, dużo opisów, dokładny obraz rzeczywistości

Właśności dlatego "Chłopów" Władysława Reymonta nazywamy epopeją wsi, cechy eposu znajdziemy też np. w "Nad Niemnem" Elizy Orzeszkowej czy "Nocach i dniach" Marii Dąbrowskiej.


26. Epos - czy jest to gatunek tylko starożytny?

Epos był najważniejszym gatunkiem epiki do czasu, kiedy zdominowała ten rodzaj literacki powieść. Później jednak te powieści. Później jednak te powieści, które odgrywały szczególnie ważną rolę w życiu narodu, dotyczyły ważnych wydarzeń historycznych lub kompleksowo ujmowały życie danej klasy, nazywano "epopejami". W literaturze powszechnej taką powieścią - epopeją jest "Wojna i pokój" Lwa Tołstoja, "Przemineło z wiatrem" Margaret Mitchell czy "Buddenbrookowie" Tomasza Manna/. W literaturze polskiej miano epopei uzyskały sobie takie powieści jak : "Chłopi" Władysława Reymonta, nazywane epopeją chłopską, "Nad niemnem" Elizy Orzeszkowej, a także  "Noce i dnie" Marii Dąbrowskiej.
W typowym kształcie, klasyczny, zgodny z regułami gatunku, epos znalazł także kontynuację w średniowieczu. Powstał wówczas epos rycerski, nawiązujący w budowie do eposu starożytnego. Przykładem średniowiecznego eposu włoskiego jest "Boska komedia" Dantego. Do słynnych późniejszych eposów zalicza się także "Raj utracony" średniowiecznego pisarza Johna Mitona. W Polsce natomiast uprawiał  gatunek eposu w XVII wieku. Wacław Potocki - napisał "Transakcję wojny  chocimskiej". Natomiast najsłynniejszym eposem literatury polskiej jest "Pan Tadeusz" Adama Mickiewicza (epos romantyczna).

27. Nawiązania do eposu homeryckiego w późniejszych epokach.

Eposy były to zwykle rozbudowane, wierszowane utwory ukazujące dzieje bohaterów legendarnych lub historycznych na tle wydarzeń przełomowych dla danej społeczności. Cechami charakterystycznymi eposu są także: jednoczesność dwóch fabuł - jednej, toczącej się w świecie ludzi i drugiej, toczącej się  w świecie bogów, mającej wpływ na pierwszą. W eposie występuje  obiektywny i wszechwiedzący narrator. Opisy cechuje realizm i szczegółowość. Bardzo bogate jest tło obyczajowe.

Średniwiecze - epos rycerski
Wśród literatury średniowiecznej możemy odnaleźć wiele eposów powstałych pod wpływem lokalnych podań różnych narodów. Wymienić należy : angielski epicki cykl "Opowieści o krolu Arturze i rycerzach Okrągłego Stołu", francuskie pieśni o czynach - chansons de geste, w tym słynną "Pieśń o Rolandzie", niemiecką"Pieśń o Nibelungach,", ruskie "Słowo o wyprawie Igora", a także włoski epos narodowy - "Boską Komedię" Dantego Alighieri.

Renesans
Właśnie w tej epoce najwyraźniej odrodził się powstały w antyku gatunek. Dla eposu renesowego było charakterystyczne ograniczenie roli świata pozaziemsskiego ( w stanrożytności stanowili go bogowie) i korzystanie z fantastyki, cudowności i awanturniczości czerpanej z romansu. Choć gatunek ten ukształtował się w dobie renesansu, największe dzieła powstały w baroku.

Barok
Epos enensansowy, najpełniej rozwinął się w baroku. Nazywamy go eposem rycerskofantastycznym. Czym różnił się od starożytnego? Przede wszsystkim gatunek ten ograniczał liczbę występujących  w utworze postaci i wydarzenń mitologicznych. Wprowadzał także elementy fantastyki, cudowności, awanturniczności.
Najwybitniejszymi utworami tego typu są: "Orland szalony" Ludovica Ariosta - prawdopodobnie najczęściej czytane dzieło enesansu włoskiego, opis wojen rycerskich z czasów karolińskich, ubarwiony wątkiem miłosnym - wielką, wręcz chorobliwą, nieoswzsajemnioną  miłością głównego bohatera do pięknej Angielki. I "Jerozolima wyzwolona" Torquarta Tassa. Tasso chciał napisać, wzorując się na Homerze, chrześcijański epos opowiadający o pierwszej wyprawie krzyżowej. Znana jest . w Polsce z parafrazy dokonanej przez Piotra Kochanowskiego, zatytułowanej "Gofred, abo Jerazulem wyzwolona".
Należy także wzwrócić  uwagę na oparty na motywach biblijnach epos religijno-filozoficzny Johna Miltona "Raj utrocony".
W Polsce w tym czasie powstał epos heroiczny, nazywany eposem barokowym - "Transakcja wojny chocimskiej" Wacława Potockiego. Jest to opis zwycieskiej wojny toczonej przez  wojska polskie z armią turecką.

Oświecenie
Epos (poemat) heroikomiczny - czyli trawestację, parodię eposu heroicznego napisał Ignacy Krasicki. Pierwszym eposem heroikomicznym była starożytna (V wiek p.n.e.) "Gatrachomiomachia" - poemat grecki opiewający wojnę żab z myszami, będacy parodią "Iliady" Homera. "Myszeida", "Monarchia" i "Antymonachomachoia" to epos heroikomiczne, w których błaha teeść - na przykład wojna myszy ze szczurami i kotami została ubrana w podniosłą formę eposu  homeryckiego. Charakterystyczną cechą tego gatunku jest komizm, osiągany najczęściej poprzez  kontrast między ranga bohaterów a sposobem ich działań.  A także  naruszenie zasady decorum - czyli zgodności formy i treści, pisanie stylem wysokim, podniosłym o sprawach błahych i śmiesznych.

Romantyzm 
"Pan Tadeusz" Amdama Mickiewicza jest jedynym dziełem powstałym w wieku XIX zachowując podstawowe, istotne właściwości eposu homeryckigo.
Nasza epopeja narodowa ukazuje bohaterskie czyny wybitnych postaci na tle wydarzeń  przełomwych dla narodu polskiego. Dzieje te opisuje wszechwiedzący, zachowujący dystans wobec świarta przedstawionego i ujawniający swą obecność w inwokacji i bezpośrednich wypowiedziach do odbiorcy narrator. W "Panu Tadeuszu" możemy dostrzec zarówno idealiację - patetyczny styl i porównania homeryskie, realizm i drobiazgowość opisu przedmiotów, ludzi , sytuacji, wyglądów, jak i fantastykę - nadawanie zjawiskom przyrody, roślinom, zwierzętom cech ludzkich.


Powieści zwane epopejami:

Chociaż żadne dzieło powstałe po "Panu Tadeuszu" nie zasługuje w pełni  na miano eposu, epopei, ponieważ mnie spełnia formalnie wymagań gatunku, w wielu utworach powstałych w późniejszych epokach możemy dostrzec pojedyncze cechywłaśnie tego gatunku.

- Na przykład cechy epopei dostrzeżemy w "NadnNiemnem" Elizy Orzeszkowej, "Chłopach" Władysława Stanisława Reymonta czy w "Nocach i dniach" Marii Dąbrowskiej. Choć są to utwory pisane prozą  o ich epopeiczności świadczą przede wszystkim:
ukazanie dużej grupy społecznej (bohater zbiorowy) na tle  wąznych  wydarzeń społecznych i politycznych, a także  epicka rozlewność opisów.
-Na przykład w "Chłopach" Władysława Stanisława Reymonta typowo epicka jest też koncepcja powtarzalnego, powoli płynącego czasu, zbiorowy bohater - chłopi, wieejska gromada, która jest tłem do przedstawienia  indywidualnych, ale także typowych dla swojej grupy społecsnej jednostek; epizodyczność fałbuły, wyekspokowanie roli przyrody w życiu bohaterów; szczególowe opisy tradycji, obyczajów, strojów, rprzxedmiotów - duchowej kultury wsi.

28. Cechy eposu homeryckiego , które kontynuuje Adam Mickiewicz w "Panu Tadeuszu", a co różni oba eposy?

Pan Tadeusz - podobnie jak Iliada:

-rozpoczynał si inwojacją - do Litwy i Matki Boskiej, a pamiętamy że Homer zwracał się do Apollina. W obu przypadkach pada prośba o pomoc i natchnienie w tworzenia dzieła.

-Mickiewicz zachowuje stałą ilość sylab w wersach przez cały utwór (pisany trzynastozgłoskowcem), Homer pisał heksametrem.

-Polski wieszcz dba o realizm szczególu - np. w opisie Soplicowa, stołu i siedzących przy nim biesiadników, serwisu z porcelany, grzybów, rośliności litewskiej itd., itd. Przykładem pamiętanym z "Iliady" jest opis traczy Achillesa

-Sceną batalistyczną wzorowaną na Homerze jest mickieewiczowski opis ostatniego zjazdu szlacheckiego ( z tym, że posiada cechy komiczne), również retrospekcja najazdu Moskali i śmierć Stolnika. Z "Iliady" można przywołać pojedynek Hektora z Achillesem.

-porównanie homeryckie (przykład - początek pojedynku Hektora z Achillesem) czsęsto wystepuje też w "Panu Tadeuszu".

-Narrator w obu eposach jest zdystansowany, wszechwiedzący, trzecioosobowy - sam ujawnia swoje uczucia tylko w inwokacji.

-Zgodnie z definicją gatunku oba utwory ukazują dzieje bohaterów na tle wielkiego wydarzenia lub przełomu historycznego. Homer tłem takim uczynił  wojnę trojańską, Mickiewicz - marsz Napoleona przez Europę na Wschód.

Do różnic kompozycyjnych należy zaliczyć:

 - ważną w eposie homeryckim dwoistą strukturę swiata przedstawionego: nakładanie się na siebie równolegle świata bogów i ludzi.

- W naszym eposie nmarodowym nie ma tego - moce nadprzerodzone nie wkraczają w świat ludzki. Natomiast w swoją opowieść wprowadza Mickiewicz dużą dawkę humoru: nawet miłosne perypetie Tadeusza opowiedziane są z przymrużeniem oka.

-Homer nie czyni tego nigdy - epos , utwór bohaterski wymaga stylu  odpowiedniego do powagi osób i zdarzeń - jest zatem pełen heroicznego potasu.

29. Z jakiego mitu wywodzi się Ilaiada i jakich wydarzeń dotyczy?

"Iliada" została stworzona na kanwie mitu o jabłku niezgody i dotyczy wydarzeń związanych z wojną trojańskaą. Eris - bogini niezgody, rzuciła na stół jabłko z napisem "Dla najpiękniejszej". Trzy boginie: Hera, Atena i Afrodyta, poprosiły Parysa o rozstrzygnięcie sporu,  którwej z nich należy to jabłko przyznać, Parys wybrał Afrodytę, gdyż bogi ni obiecała mu miłość najpiękniejszej na ziemi kobiety - Heleny. W konsekwencji Afrodyta pomagała Parysowi porwać Helenę do Troi (Parys był synem króla Troi -Priama), a Achajowie pod wodzą  Menelaosa, męa Heleny, zaatakowali Troję. Tak rozpoczeła się słuynna wojna trojańska, która jest tematem "Iliady" - czyli ksiegi o Ilionie (tzn. o Troi ). Wojna trwała 10 lat, a "Iliada" opisuje 49 dni ostatniego roku.

Główne wydarzenia to:
-spór Achillesa z Agamnonem o brankę Bryzeidę
-powrót Achillesa na pole walki po śmierci przyjaciela Patroklosa, którego zabił Hektor
-pojedynek Achillesa z Hektorem (drugim synem Priama)

W wojnie biora udział także bogowie. Na prośbę Tetydy Zeus pomaga Troi , kolejność  sukcesów zmienia się w zależności od przychylnosci bogów. Atena pomogła Achillesowi, który zwycięża Hektora  i znieważa jego zwłoki. A jednak oddaje potem ciało Hektora zbolałemu ojcu - Priamowi. Całość dzieła zamyka opis pogrzebu Hektora, ale ponieważ epos opowiada znaną historię, wiemy, że Grecy zdobędą Troję dzięki opodstępowi Odyseusza z koniem trojańskim.

30. Czy Iliada jest dziełem przebrzmiałym? W czym poszukiwać jej wartości?

Nie będziemy obłudnie głosić, że lektura homeryckich heksametrów jest pasjonującym zajęciem współczesnego mlodzieńca. Ale coś w tym jest, że przez tyle wieków dzieeło w pewien sposób żyje , że wciaż jest ważne dla ludzkości. Być może dzieje się tak ze względu na:

Humanistyczny wymiar przesłania epopei
Tak - badacze "Iliady" znajdują tam głównie wartości etniczne. Homer, owszem, chciał zapisać dzieje wojny sprzed stuleci, ale wojna ta staje się tłem rozważań moralnych, ukazania konfliktów i uczuć udzkich. Wiele scen cierpienia i śmierci ukazuje zło wojny. Dalej: przeciwnicy wojenni nie żywią do siebie nienawiśćci, w końcu wyrzekają się jej. czegol dowowdem jest decyzja Achillesa dotycząca zwłok Hektora. Homer zatem wskauje, że gniew i nienawiść nie są wartościami godnymi człowieka. A przecież, choć poświęcone wojnie trojańskiej, zaczynają się hom erowe strofy: "Gniew, bogini opiewaj, Achilla syna Peleusa", a więc gniew, jego skutki, wojnę i współczucie dla człowieka.

Rejestracja greckiego świata w eposie Homera

Dzięki szczegółowym opisom wkradanmy się do światasprzed tylu stuleci. Dlatego przywołuje się często opisy tarczy Achillesa, bo ozdobiają ją obrazy wojny i pokoju - na przykład żniw. Jak ważny był obowiązek gościnności Menelaosa i porwał Helenę. Poznajemy broń i jadło wojowników, ich obyczaje i wartości.

Zarysowanie postaw, uczuć i właśnie wartości
które są równiez współczesne i prawdopodobnie zawsze będa. Można powiedzieć, że Homer uwiecznia archetypy, stałe wzorce zachowań, a my ze zdziwieniem widzimy,  że nic się nie zmieniło: nienawiść wciaż ta sama, podobnie ból ojcowski po stracie syna, zazdrość o ukochaną kobietę, gniew i zemsta za utratę honoru, walka o władzę itd. Nieraz w późniejszej literaturze odnajdziemy cień tych postaw, pisarze specjalnie kształtują tak postacie i sytuacje, będziemy nawet nazywać to mitologizacja - np. w "Chłopach" Władysława Reymonta.

Wzorzec gatunkowy, 
jakim stały się eposy Homera. Na długie wieki stanie sie on panującym wzorcem epickim. Kontynuatorzy, wierni ustaleniom Homea, zaczynać będą od inwokacji, rozbudowywać rozlewne opisy, pracować nad ekspresją scen batalistycznych. Nawet powieść, która w gruncie rzeczy zepchnie epos do lamusa, przejmie z niego wiele cech. Dlatego należy  dobrze poznać punkt wyjścia.

Niezwykle wartości Odysei
-Wyraża odwieczną, ludzką tęsknotę za penetracją moeznanych przestrzeni, odkrywanie nowych lądów. Oparta na motywach wędrówki opwieść o przypadkach Odysa jest wypełniona materią ludzkiej wyobraźni, rysującej baśniowe domysły na temat istot zamieszkających niezanane tereny. Zresztą - soba i przygody Odyseusza wiążą w całość wiele opowieści i legend z ®óżnych źródeł, z folkloru róznych kultur. Jest jednak w "Odysei" to marzenie, które popchnęło żeglarzy do odkryć geograficznych, to samo, które nie daje spokoju współczesnym, gdy myślą o tajnikach kosmosu - tak samo zapełniają kosmiczne sfery istotami ze swojej wyobraźni. Jest tu więc tęsknota za poznaniem - ale i lęk przed nieznanym.

-Epos rejestruje i obnaża prawdy o ludzkiej naturze. Podobnie jak niejedna baśń, która piętrzy trudności i zakazy w dordze do upragnionego celu. Oto człowiek jest dzielny, potrafi być chytry i podstępny, potrafi okiełznać naturę, nawet dać radę bogom. Odwaga. Ciekawość ponad wszystko. Pragnienie nieśmiertrlności. Pożądanie. Chciwość. Egoizm. Hołd złożony silnej woli. Oto wiele prawd zapisanych w "Odysei" przez mędrca Homera.

31. Czy Kasandra jest drugoplanową postacią wydarzeń trojańskich?

Postać Kasandry ma duże znaczenie, gdyż stała się w późniejszej kuluturze synonimem przepowiedni, strasznych wydarzeń, katastrof, które się spełnią, choć nikt nie chce uwierzyć wieszczce,bo uznaje się ją za szaloną. Kasandra była córką Priama, królewną trojańską, siostrą Parysa. Otrzymała dar proroctwa, lecz nikt jej nie wierzył. Kasandra przepowiada nieszczęścia, które wynikną z porwania Heleny, przestrzega przed drewnianym koniem - daremnie. Podczas upadku Troi zgwałcona przez Ajaksa, zostaje niewolnicą Agamemnona, wraz z nim zamordowano ją w ?Mykenach. Jest bohaterką wielu wierszy - Schillera, Anny Kamieńskiej - "Rozterka Kasandry", Wiesławy Szymborskiej - "Monolog dla Kasandry".

"To prawda, tryumfuję.
Moja racja aż łuną uderzyła w niebo.
Tylko prorocy, którym się nie wierzy,
mają takie widoki:"
-mówi Kasandra w utworze noblistki

Kulisy wydarzeń trojańskich
Achilles zginął ugodzony strzałą Parysa w jedyne swoje słabe miejsce - piętę. Od strzały zginął również Parys, gdy wybrał się poza miasto. Król Priam poległ podczas tej strasznej nocy, gdy oddział Achajów wydostał się z wnętrza konia, by zniszczyć miasto. Jego zonę Hekubę przyznano Odysowi, lecz okazała się tak nieznośna, ze kazano ją zgładzić. Poszła dumnie na śmierć. Co zaś stało się z Heleną? Złośliwe języki mówią, że piękna kobieta zawsze sobie poradzi, a legenda głosi, że nie było piękniejszej i wzbudzającej większee pożądanie mężczyzn kobiety od Heleny. Zresztą znane są różne wersje jej dziejów, a najmniej prawdopodobny wydaje się tu wizerunek wiernej żony Menelaosa, porwanej i zhańbionej przez Parysa. Realniejsza wersja głosi, że kochanków związało wielkie uczucie i pożądanie, razem uciekli z dworu Menelosa (Helena pozostawiła tam czwórkę dzieci), w Troi wzięli ślub. W ciąu dziewięciu lat Helena powiła Parysowi czwórkę dzieci. Po śmierci królewicza zaczęła ponoć spiskować  (mówią, że Eneasz - jedyny, który przeżył, i Antenor -wzór patriotyzmu według Kochanowskiego, takze byli uczestnikami spisku i mieli koszachty z wrogiem). W kazdym razie - przywitała w Troi swojego męża ?Menelaosa czule, a ów nie oparł się wdziękom upragnionej kobiety. Zabrał żonę do Aparaty, rozgłosili wieść o jej wierności , a nawet ucieczce ze szponów Parysa, wróciła zatem do roli królowej, wciąż intrygowała i uwodziła mężczyzn . Przez to zginęła - już jako wdowa po Menelaosie. Zesłanna na wyspę Rodos próbowała uwieść gospodarza domu, co skończyło się przykro: gospodani powiesiła piękną niegdyć , dziś starą Helenę na pierwszym drzxewiw. Smutny był więc koniec koniety, którą oskarżono o wywołanie strasznej wojny i upadek Troi. Czy tak było naprawdę? Czy była tylko pretekstem?

32. Czego dotyczy "Odyseja" i kto jest jej głównym bohaterem?

Na "Odyseję" Hiomera składają sie 24 ksiegi, opowiadające o tułaczce Odyseusza spod Troi do ojczycny - Itaki. Odyseusz był króle Itaki, mężem wiernej Penelopy, który z przymusu bierze udział w wojnie trojańskiej. Najważniejsze cchy Odyseusza to chyterosć i odwaga, często walczy on podstępem, jest najsłynnijejszym z wodzów wojny trojańskiej. Sławetny pomysł Odyseusza to fortel z koniem trojańskim i sposób, w jaki pokonał groźnego cykopa, pozbawiającgo jednego oka. Odyseusza przeżył w czasie drogi powrotnej wiele przygód, m.in. w kraju cyklopów, przygodę z Eolem, bogiem wiatrów, wędrówkę po Hadesie, gdzie zastąpił jako jedyny śmiertelnik. Także jako jedyny przetrwał śpiew syren, siedem lat przeżył u nimfy Kalipso, anim dotarł do domu, do czekającej wiernie Penelopy.

33. Co możesz powiedzieć o  Odyseuszu?

Jest on uosobieniem sprytu i przemyślności, które często okazują się bronią skuteczniejszą niż potęga wojskowa. Powrót /Odyseusza do domu - dziesięcioletnia wędrówka, pełna przygód i niezwykłości, jest nie tylko barwną opowieścią, ale swoistą metaforą życia ludzkiego i wielkich prawd o naturze człowieka.
Tak zastanawiał się Odyseusz nad uratowaniem siebie i przyjaciół z opresji:

"Nuż ja łeb sobie łamać, jak tu znlaeźć wyjście,
By mych druhów i siebie wydobywać z ej toni,
A jedna myśl za drugą jak goni, tak goni:
Gra o życie. Jakiegoż zażyć tu fortelu? Znalazłem go i lepszym zdał mi się od wielu."

Przełożył Lucjan Siemieński

Najsłynniejsze fortele Odyseusza:

-Pomysł z koniem trojańskim , dzięki któremu udało si Achajom pokonać Troję. Udali, iż odstępują od tego zamiaru, a w darze pod murami miasta zostawili olbrzymiego, drewnianego konia " naszpikowanego" żołnierzami. Trojanie dali się oszukać, a dalszy ciąg już znamy.

-Ucieczka z jaskini cyklopa Poliferma, którego spił winem, przedstawił się mu jako "JNikt" i oślepił, wbijając w jedyne oko potwora rozpalony pal. Przyczepiona do baranich podbrzuszy załoga Odyseusza wydostała się z trzodą Polifema na zewnątrz. Niestety, nie wszyscy, kilku bowiem potwór zdążył pożreć. A gdy cyklop poprosił swych strasznych braci o zemstę nad... Nikim - stwierdzili, że całkiem oszalał.

-Przepłynął obok Wysp Syrenich, tak, by nie dać się zwabić ich mieszkankom, które przywoływały żeglarzy cudnym śpiewem, po czym zabijały, a białe kości rozrzucały wzdłuż wybrzeży. Odyseusz zatkał woskiem uszy swojej załogi, sam zaś  przywiązał się do masztu, chciał bowiem ów śpiew usłyszeć, nakazał załodze, by nie wypełniała jego najsroższych rozkazów rozwiązania. Tak się stało - nie uwolniono go, choć szalał i żądał wypuszczenia go z więzów. Usłyszał śpiew syren i ocalał.

-Przepłynął między Scyllą a Charybdą - potworami, amieszkającymi pobliskie skały.

- w przebraniu żebraka ( z pomocą Ateny) pokonał zalotników ubiegających się o rękę wiernej Penelopy, oczekującej w Itace.

Trasa Odyseusza

Dla ważniejszych przystanków tułaczki Odyseusza należą niewątpliwie:

-Przylądek Libijski Lotofagów - ludzi jedzących lotos, czyli pyszny owoc, powodujący zapomnienie o ojczyźnie. Kilku towarzyszy Odysa skosztowało specjału, lecz wódz siłą zawlókł inch na okręty.

-Wizyta w jaskini cyklopa Polifema.

-Spotkanie z Eolem - bogiem wiatru, który podarował mu wór wraz z tajemnicą "obsługi"

34. Wędrówka i poznanie. "odyseja" Homera jako utwór poświęcony wiedzy o odwiecznych tajnikach życia ludzkiego

35. Określenie "Bogowie jak ludzie - ludzie  jak bogowie"

36. Najbardziej znane nawiązania do "Odysei".

37. Skąd się wzieła nazwa "liryka" i co oznacza?

38. Twórcy liryki greckiej.

39. Co to jest poezja tyrtejska?

40. Kto patronuje twórczości kobiecej?

41. Co to jest anakrotyk?

42. Określenie "skargi Simonidowe"

43. Osiągnięcia starożytnych Greków w dziedzinie organizacji wiersza.

Tragedia grecka

44. Geneza tragedii (dramatu).

45. jak wyjaśnia istotę tragedii Arystoteles?

46. Pojęcia "mimesis" i "katharsis" z poetyki antycznej.

47. Jak wygląda teatr grecki?

48. Z jakich części składa się tragedia grecka?

49. na czym polega zasada trzech jedności?

50. Który dramturg zrezygnoewał ze stosowania trójjedności?

52. Tragicy greccy i ich najsłynniejsze dzieła.

53. Tematy najsłynniejszych tragedii.

54. Najsłynniejsi bohatrowie tragedii greckich?

55. Definicja tragedii jako gatunku.

56. Na czym polega ironia tragiczna?

57. Co oznacza pojęcie katharsis?

58. Co to jest fatum?

59. Dlaczego w XVIII w. Denis Diderot nawie swojego bohatera Kubusiem Fatalistą ?

60. Co oznacza kategoria "decorum"?

61. Kto w literaturze nowożytnej odważył się wystąpić przeciw "decorum"?

62. Kto w strożytnosci zapisał się kalo twórca komedii?

63. Z jakiego wywodsi się "Antygona" Sofoklesa?

64. Dlaczego Antygona - bohaterką tragedii Sofoklesa - jest postacią tragiczną?

65. Czy Kreon to także bohater tragiczny?

66. Po czyjej stronie racja?

67. "Antygona" jako przykład tragedii klasycznej.

68. Kto jest głównym bohaterem Antygony?

69. Antygona tragedią o miłości.

70. Na czym polega ponadczasowość "Antygony" Sofoklesa?

71. Zestaw cech dramatu antycznego ze znanymi Ci odmianami gatunku z późniejszych epok.



A oto pierwsi bogowie według mitologii greckiej:



Wszyscy bogowie otrzymiali od Rzymian drugie imie:
-Zeus-Jowisz
-Eros-Amor
-Afrodyta-Wenus
-Atena-Minewra
-Ares-Mars
-Hermes
-Apollo-Febus
-Artemida-Diana
-Dionizos-Bachus
-Hefajstos-Wulkan
-Hera-Junona
-Pan-Faun



Mity powstają jakże dziś, tworzą je np. środki masowego przekazu lansujące pewne schematy zachowań. Oto niektóre z nich:
-mit człowieka sukcesu, który zdobył pieniądze i szczęście
-mit "równego gościa" - człowieka zawsze lojalnego wobec swojej grupy
-mit łatwej i szybkiej miłości itp.


Co symbolizuje Orfeusz?
Doskonałość miłości, ale przede wszystkim doskonałość muzyki, sztuki
Gdzie szukać?
-Orfeusz - tragedia Jeana Cocteau
-Orfeusz - balet Igora Strawińskiego
-Orfeusz - film Jeasna Cocteau z 1949r.
-Orfeusz i Euredyka - opera Józefa Haydna (1791)
-Sonety do Orfeusza - Rqainera Marii Rilkego (1923)
-obrazy Tintoretta, Rubensa, Delacroix i wielu innych



Liczne są przykłady narcyzmu w literaturze:
-bohaterka "Żony modnej" Ignacego Krasickiego
-Marta z "Rękawiczki" Fryderyka Schillera
-córki tytułowego bohatera powieści "Ojciec Goriot" Honoriusza Balzaka: Delfina i Anastazja
-Izabela Łącka z "Lalki" Bolesława Prusa
-Emma z "Pani Bovary" Gustawa Flauberta
-tytułowy bohater "Portretu Doriana Graya" Oscara Wilde'a i wielu innych


Kto przeniósł postać mitycznego Prometeusza w czasy współczesne?
-Andre Gide - w swojej wersji pt. "Prometeusz źle skowany"
-Gaston Bachelard - stworzył pojęcie "kompleku Prometeusza"

Losy Ikara i Dedala inspirowały wielu twórców
W poecji wspólczesnej:
-Ernest Bryli - "Wciąż o Ikarach głoszą ..."
-Stanisław Grochowiak - "Ikar"
-Wystan Hugh Auden - "Musee des Beaux Arts"
-Zbigniew Herbert - "Dedal i Ikar"
-Tadeusz Różewicz - "Prawa i obowiązki"
-Jarosław Iwaszkiewicz - "Ikar" (opowiafdanie)
-Jan Józef Szczepański - "Ikar" (powieść)


Konflikt marzycielstwa z życiowym realizmem znajdziemy w wielu innych utworach, które nawet bezpośrednio nie odwołują się do mitu ikarskiego. Przykładem może być "Tren Fortynbrasa" Zbigniew Herberta. Przegrał wrażliwy i marzycielski Hamlet, władzę przejął realista.


Do mitu ikarskiego nawiązuje bardzo wielu malarzy, np. :
obrazy:
-Pieter Breugel
-Marc Chagall
-Charles Landon
Zauważ, że artyści częściej skupiają uwagę na tragicznym losie Ikara. Widać to nawet po tytułach utworów, które wspominasz.


Dwie wersje śmierci Edypa 
Czy rzeczywiście wygnany przez Kreona, brata Jokasty, oślepiony tułał się po miastach greckich, aż erynie zaszczuły go na śmierć? Jeśli tak, pamiętajmy, że towarzyszyła mu Antygona , która stała się wzorem przykładnej, wiernej córki, aktualnym po wsze czasy, uwiecznionym na znanym płótnie Antoniego Brodowskiego pt. "Edyp i Antygona". A może jednak Edyp skończył inaczej: mianowicie zginał dumnie, na polu chwały, jak chce tego Homer?

Inna wersja mitu i plotki o Tejrezjaszu
Nie jest to jedyna wersja i wyjaśnienie ślepoty wieszcza. Inna głosi, że pewnego razu ujrzał Terezjasza dwa ółkujące węże (jest to uważane za zły znak w wielu kulturach). Zabił wężoweą samicę i dlatego został przemieniony w kobietę, w dodatku nierządnicę. Siedem lat później historia powtórzyła się - teraz jednak zabił samca i odzyskał męskość. Oto dlaczego był i mężczyzną i, kobietą. Natomiast wzrok utracił, gdyż wziął udział w małżeńskiej sprzeczce Zeusa i Hery, nader delkatnej materii. Bogowie sprzeczli się kto zaznaje więcej przyjemności podczas aktu miłosnego: kobieta czy mężczyzna? Tereezjasz rozstrzygnał spór na rzezcz Zeusa, wygłaszając słynne zdanie:
"gdyby rozkosz miłości podzielić na dziesięć części, dziewięć weźmie kobieta, a jedną mężczyzna."
Rozwścieczona Hera odebrała mu wzrok. Zeus za to dał mu dar widzenia przyszłości i życie siedem razy dłuższe niż zwykłego człowieka.


Mit o Syzyfie
nawiązuje do korynckiego kultu słońca! Oto we wcześniejszej wersji przedstawiano głaz Syzyfa jako tarczę słoneczną, a górę - jako sklepienie nieba. W ten sposób cała historia otrzymuje dodatkowy, kosmiczny wymiar, a powtarzlność "podróży" słońca nie jest tak pozbawiona sensu, bo oznacza życie i porządek istnienia.

Dwanaście prac Heraklesa
wykonanaych na polecenie króla Eurysteusza:
-zabicie lwa z Nemei
-zgładzenie Hydry lernejskiej, dziewięciogłowego węża wodnego
-sprawdzenie łani kernejskiej o złotym porożu i spiżowych racicach
-upolowanie wielkiego dzika, któr pojawiła się w okolicach Erymantos w Arkadii
-oczyszczenie niesprzątanej od 30 lat stajni Augiasza, króla Elidy
--wytępienie koło miasta Dtymfalos zagrażających ludziom ptaków o dziobach i piórach z żelaza
-ujarzmienie byka z Krety
-uprowadzenie cudownych klaczy króla Diomedesa
-zdobycia pasa Hipolity - królowej Amazonek
-uprowadzenie wołów Geryona
-dostarczenie złotych jabłek z sadu pilnowanego przez Hesperydy
-porwanie z podziemi psa Cerbera



Uwaga
Dziś nazwy "stajnia Augiasza" używa się od określania miejsca wyjątkowo zabałaganionego, nieporządnego i brudnego.


Oto wykaz boskich "przydziałów":

Zeus - to gromowładny władca bogów i ludzi. Posejdonowi oddał we władanie świat oceanów i mórz, Hadesowi - podziemie.

Apollo - bóg piękna, patron sztuki i poezji, przewodniki muz, ale do niego należą również: muzyka, choroby, śmierć, przepowiednie. Atrybut - wieniec laurowy.

Eros - bóg miłości (namiętność seksualnej), raził strzałami serce ludzkie, rozpalając w nich miłość i pożądanie.

Afrodyta - bogini piękna, miłości i pożądania.

Atena - patronka Aten, bogini słusznej wojny (w zbroi), uosobienie mądrości. Przydomek Pallas oznacza dziewicę.

Hefajstos - kulawy i pracowity bóg - kowal jest patronem rzemieślników. Dano mu za żonę piękną Afrodytę - niestety, nie była mu wiernsa.

Ares - bóg wojny - walki i mordu, wrzawy bitewnej, jego atrybuty to miecz i włócznia. (Patronuje każdej bitwie,bez względu na jej sens).

Hermes - bóg wędrowców i podróżnych, także handlu, kupców. Moze dlatego  patronuje wielu sklepom?


Tanatos -  syn Nocy i Erebu (boga ciemności) - to on uosabia śmierć. Jest bliżniaczymy bratem Hypnosa - bpga snu. Obaj przywoływani są chętnie w poezji modernistycznej np. u Kazimierza Tetmajera.

Styks i Charon
to motywy mitologiczne często przywoływane w póżniejszej literaturze. Słowacki pisząc "styksowym wykąpane mule", nazwał tak daninę życia złożoną ojczyźnie, polecam także krótki, lecz wymowny wiersz Zbigniewa Herbertpt. "Brzeg".

Do najbardziej uniwerslalnych tematów należą:
-miłość (partnerska, rodzicielska, siostrzana)
-władza (jej szczyty i manowce)
-ludzkie cechy i zachowania (dwubiegunowe - na jednym biedunie szlachetny Prometeusz, na drugim np. chciwy Midas)
-nasze marzenia i pragnienia

Bardzo przyda się tutaj zgrabne słówko archetyp. To właśnie one, archetyp, odwieczne, ogólnoludzkie postawy i odczucia, są obecne w mitologii. A można śmiało powiedzieć, że uniwersalizm mitów polega na ciągłych odwołaniach do archetypó∑: miłości, walki o władz, macierzyństwa, rywalizacji itp.

W micie wyróżniamy pewne jednostki zwane mitemami, zaś zbiór mitów danej społeczności - mitologią grecką, rzymską, egipską, celtycką, germańską itd.


Podstawowe właściwości mitu to:
-symboliczność (mit ustala określone znaczenia)
-narracyjność (mit jest opowiadaniem, ale narracja w nim jest specyficzna - nie ma  personalnego narratora)
-fabularnosć (mit opowiada pewną historię)
-czasowość (czas mityczny - powtarzający się, cykliczny; jedna z cech to tzw. wieczne powroty)
-przestrzeń mityczna (mit przedstawia pewien model kosmosu)


Co to jest epos?

Epos, nazywany też epoeją albo poematem historycznym, był aż do czasów powstania powieści podstawowym i dominującym gatunkiem epickim. Najstarszymi eposami są dzieła literatury starożytnego Wschodu: babiloński "Gilgamesz" z III tysiąclecia p.n.e., indyjska "Mahabharata" z IV wieku p.n.e.  i "Ramajana" z IV wieku p.n.e. - II wieku n.e. Najbardziej znanymi eposami są natomiast utwory powstałe w starożytnej Grecji - napisane przez Homera w VIII wieku p.n.e. "Iliada" i "Odyseja", a także rzymska "Eneida" Wergiliusza (I wiek p.n.e.)

Typowem dla eposu zabiegiem stylistycznym stosowanym w "Iliadzie" jest wykorzystanie epitetów stałych, zwanych - zdobywczymi. Epitet taki służył pokazaniu kunsztu stylistycznego, umiejętności niezwyczajnego, bogatego i plastycznego wysłowienia. Bogom nadawał Homer przydomki będące właśnie epitetami stałymi.

Stasłe epitety ndane bogom przez Homera:
-Achillesa prędkonogi
-Apollo srebnołuki
-Apollo zdalekacelny
-Zeus gromowładny
-Hera wolooka

Słynne eposy:
-rycerski (Pieśń o Rolandzie)
-włoski (Boska komedia - Dantego)
-z XVIi w. angielski (Raj utracony - Miltona)
-z XVII w., polski (Transakcja wojny chocimskiej - Wacława Potockiego)
-epopeja szlachecka (Pan Tadeusz Adama Mickiewicza)

Czy Troja istniała naprawdę?
Istniała Troja, rozegrała si także wojna trojańska - taki jest werdykt współczesnej archeologii. Słynnym odkrywcą miasta był Niemiec Heinrich Schliemann, a trzeba wiedzieć, że dzieła Homera były dla niego przewodnikiem, w który głęboko wierzył! Odkrył kulturę mykeńską - a w jej właśnie miała się rozegrać owa wojna - ostatnie wielkie wydarzenie epoki. Schlimann szukał tej prawdziwej, Homerowej Troi, gdyż niszczona i odbudowan miała kilka wcieleń, które archeolodzy po prostu numerowali. Po wielu pomyłkach ustalono, że jest to Troja VI - i można dziś obejrzeć jej ruiny. Dokładnie dzieje Troi i jej odkrycia opisuje "cień Minotaura", którą polecam wszystkim pasjonatom tego tematu.

Z płynącego miasta ucieknie tylko Eneasz - to stanie sie przyczynkiem do Wergiliuszowej "Eneidy". Natomiast powrót Odysa do domu, do Itaki,  wykorzysta jeszcze sam Homer, pisząc Odyseję . Treść Iliady jest zatem pełna tematów wojennych i bohaterskich.


"Nie wierzę Grekom, nawet gdy niosą dary!"
-tak miał rzec Laokoon na widok drewnianego konia pod murami Troi (według Wergiliusza). Miał rację. Niby-dar - ogromny drewniany koń okazał się zgubą dla miasta - jego wnętrze wypełniali greccy wojownicy.

"Wojna trojańska była wojną handlową. Troja opanowała cenny czarnomorski handel złotem, srebrem, żelazem cynobrem, budulcem okrętowym, lnem, konopiami, suszoną rybą, oliwą i chińskimi nefrytami. Po upadku Troi Grecy mogli założyć kolonie wzdłuż całego wschodniego szlaku handlowego..." Robert Graves

Motyw wędrówki 

Odyseusz jest także często spotykany w liryce, dość wymienić z literatury polskiej:

-"Psalm o powrocie" Tadeusz Nowaka
-"Powrót Odysa" G. Białkowskiego
-wiersz Leopolda Staffa "Odys", zawierający znany cytat:
"Każdy z nas jest Odysem co wraca do swej Itaki"

Obok greckiej wersji imienia Odyseusz w literaturze i sztuce używa się też  rzymskiego odpowiednika: Ulisses. Taki tytuł nosi powieść XX-wiecznego pisarza Jamesa Joyce'a.

Kim jest Uisses Joyce'a?
To Leopold Bloom - irlandzki żyd, niespełna czterdziestoletni mieszkaniec Dublina. Od Homerowego Odyseusza dzieli go nie tylko bariera czasowa. Odyseusz był zaradny życiowo, mądry sprytny, a Ulisses to niedołęga, nieudacznik, maruder. Ale Ulissess to niedołęga, nieudacznik maruder. Ale Ulisses to też podróżnik - z tą jednak różnicą , że odbywa się on nie wieloletnią , lecz zaledwie kilkugodzinną wędrówkę  po mieście pełnym niespodzianek, spotkań, zderzeń przykrytych (pogrzeb przyjaciela, antysemicki atak Obywatela) i miłych (erotyczne przygody w domu publicznym).

Literacy greccy to:
-Tryteusz (gr. Tyrtajos) (VII w. p.n.e.)
-Safona (VII/VI w. p.n.e.)
-Anakreont (VI w. p.n.e.)
-Symonides (VI/V w. p.n.e.)

Grecy dla określonej poezji lirycznej używali też nazwy melika - od melos: człon melodii, fraza, śpiew, pieśń, co akcentuje pieśniowy charakter utworów literackich.

Wlaka
"Nie ma rzeczy niemożliwych - próżno pod przesięgą przeoczyć,
Nie zadziwiać nas nie zdoła, odkąd ojciec bóstw Olimpu,
Zeus, południe w noc zmienił zasłoniwszy tarczę słońca,
Gdy jaśniało pełnią blasku. Ludzi chwycił lęk śmiertelny.
Z tej przyczyny już wszystkiemu dadzą wiarę i wszystkiego
Są gotowi się spodziewać. Niechaj nikt z was się nie zdziwi,
Kiedy nagle miast delfinów w wód głębinie ujrzy zwierza,
Który od stałego ładu wolał fale rohukanee,
Lub na odwrót - gdy delfiny zauważymy w górskich lasach"
Archiloch VII w. p.n.e.


Safona - strofa saficka
Tytrteusz - poezja tyrtejska
Symonides - łzy symonidowe
Anakreont - anakreontyk

Eros
-bóg miłości powraca w "Igraszkach" (i często w anakreontykach) jako sprawca narodzin uczucia, ale nie tragicznej, niszcząsnej miłości, lecz filtru i rozkoszy wśród jadła i napoju, radosnego ucztowania.

Symposia
-dzis kojarzą się nam z poważnymi, nakuowymi zebraniami, wywodzą się ze starożytnej Grecji, gdzie oznaczały uczty, dokładnie: "zebranie pijacych". Pito wino zamieszane z wodą, pochruywano prażony bób, ciastka i owoce - przy tym  toczyły się rozmowy, rozmaite gry, słuchano muzyki i przyglądano się tancerkom ...


Anakreotyk
"Kiedy z róż splatałem wieniec,
Ziobaczyłem w nich Erosa,
ZA skrzydłka go chwyciłem,
Zanurzyłem w moim winie
I wypiłem napój duszkiem.
Odtąd mnie ten figlarz w sercu
Skrzydełkami wiecznie drażni."
Anonim

Arystoteles był pierwszym filozofem, tóry uznał literaturę za osobne dzieło sztuki. W swoich rozważaniach na temat poezji, które zawarł w "Poetyce", powoływał sie na epopeję  Homera i tragedie greckie. Nie brał natomiast pod uwagę liryki.


Już Arystoteles ustalił normy dotyczące tragedii greckiej. Przypisał jej kategorię katharsis oraz wzbudzanie u odbiorcy uczucia litości i trwogi. Właśnie poprzez te uczucia widz  dozna oczyszczenia duchowego - czyli katharsis. Uczucie litości zrodzi się na widok nieszczęść człowieka niewinego, a trwoga - na widok nieszczęścia człowieka podobnego do siebie.


Teatr w Epidauros
na Peneloponezie nad Zatoką Sarońską, jedne z największych - w Grecji, mógł pomieścić czteernaście tysięcy widzów. Do dziś  naukowców zadziwia akustyka. Na pewno nie jest to zbyt dobre miejsce na spotkanie szpiegów - nawet z ostaniego rzędu na widowni idealnie słychąc każdy  najmniejszy szelest wydany na orchestrze. Zainteresowanym tajnikami Epidauros polecam drugi rozdział "Wysp bezludnych" Waldemara Łysiaka pt. "Ucho".

V wiek p.n.e. - to złoty wiek teeatru greckiego  (wiek klasyczny)

Tworzyli wtedy:
-Ajschylos
-Sofokles
-Eurypides

Rodowód teatru:
-święta ku czci Dionizosa, podczas których chór i koryfeusz (przewodnik chóru) śpiewali na cześć boga dytyramby i prowadzili dialog
-VI w. p.n.e. - z chóru wyodrębniają się aktorzy: pierwszego wprowadził Tespis, dwóch (dialog) - Ajschylos, trzech  (żywą akcję) - Sofokles.



-Chór tragiczny składał się z 14 osób. Protagonista to aktor głowny, pierwszoplanowy.
-Spektakle rozpoczynano raniutko, zaraz po wschodzie słońca.
-W ciągu świątecznego dnia Wielkich  Dionizjów odgrywano cztery do pięciu sztuk teatralnych.
-Dopiero trzeciego dnia pokazywano komedie, które ceniono zdecydowanie mniej.
-Cena miejsca w teatrze - dwa obole.
-Kobiety w teatrze bywały tylko na widowni
-Rolę dzisiejszego afisza spełniał proagon , czyli zwyczaj wieńczący przygotowania: ceremonia ogólnego  przedstawiania się aktorów i zespołów.


Sofokles
wprowadza trzeciego aktora, tym samym ożywiając akcje i rozbudowując ją poza dialogi.

Eurypides 
"reformator" teatru, realista, sceptyk ukazujący  ludzką naturę i okrucieństwo świata. "Ja przedstawiam ludzi takimi, jaki być powinni, Eurypides zaś, jakimi są" - miał powiedzieć Sofokles o dziełach młodszego kolegi.

Łacińskie "fatum" znaczy:
to co przepowiedziane, zrządzone przez bogów. Koniec. Kropka. Nawet świadomość przyszłości, uchylonej np. przez wyrocznię, nie zmienia faktów - Edyp. To , że wiedział, co mu grozi, i pragnął uniknąć nieszczęść, tym bardziej go do nich popchnęło.

Fatum
-to siła , która sprawia, że Antygona dokonuje czynu zakazanego przez władcę, czym ściąga na siebie winę tragiczną. Chociaż narusza  zakaz królewski nie dlatego, że chce działać na szkodę państwa, ale dlatego, że pragnie uszanować  wolę bogów. Winę tragiczną obarczony jest również Kreon, wszystko, cokolwiek robi, czyni w przekonaniu, że działa zgodnie z wolą bogów. ale to przecież ironia tragiczna, która przejawia się w tym, że działania władcy przynoszą skutki sprzeczne z jego zamiarami. wszystko, cokolwiek robi, działa na jego  niekorzyść i prowadzi ku nieuchronnej katastrofie - doprowadza do śmierci syna i żony.

Najpopularniejsze tematy tragedii greckich:
-dzieje Edypa i jego rodu
-przeróżne  epiozody wojny trojańskiej
-wyprawa Argonautów po "złote runo"
-aktualne wydarzenie polityczne

Antygona jest uosobieniem kochającej siostry i córki (to ona towarzyszyła Edypowi - ślepcowi w jego tułaczce). Ismena to typ potulnej i posłusznej obywatelki. Kreon to uosobienie władzy - wypowiada znamienne słowa: "Państwo to jestem ja".
Nie odbieraj tej deklaracji jako aktu pychy - to również okrzyk - brzemię odpowiedzialności. zdanie aktu pychy - to również okrzyk - brzemię odpowiedzialności. Zdanie to znamy z innego źródła - wszak wiele stuleci później, w siedemnastowiecznej Francji, Ludwik XIV, król Słońce, powie "Państwo - to ja".
Ale - to inny typ władzy, i inna historia ... Niemniej - być może należy przemyśleć problem absolutyzmu przy rozważaniu tematów dramatu Sofoklesa.


Bohater tragiczny


Kilka słów o bohatera
Tragedia klasyczna jest gatunkiem wysokim, więc postacie w niej występujące powinny pochodzić  z wysokich rodów, mieć szczególną pozycję społeczną. Tak jest  w przypadku bohaterów "Antygony". Antygona, jej siostra Ismena, Kreon,, jego syn Hajmon, żona Kreona Eurydyka należa do rodziny królewskiej. Bojaterów, jak przystało na szlachetnie urodzoncych , cechują również wyjątkowe zalety:
-na przykład Kreon jest sprawiedliwy, szlachetny, myśli przede wszystkim o interesie państwa
-Antygona  ma wielką odwagę i z determinacją walczy o wartosci, które są dla niej najważniejsze.
Ale ich wyjątkowość nie powoduje, że są pozbawieni typowo ludzkich wad. zachowuje się jak zwykli ludzie, Antygonie żal umierać, jest okrutna wobec siostry, Kron w swoim zaślepieniu nie chce wziąć  pod uwagę zdania innych, posądzeni ich , ze są przekupni.


Układ tragedii:
-prologos
-pardos
-epejsodion
-stasimon
-epejsodion itd.
-exodos
Zwróć uwagę, że epejsodiony, czyli akcja, przeplatająca się ze stasimonami, czyli komentarzami ch chóru. Prologos to wprowadzenie, a exodos - rozwiązanie zdarzeń, przy czym exodos to wyjście chóru, a parodos wejście. Przed z nim z reguły ma miejsce punkt kulimacyjny - katastrofa prowadząca do zguby bohaterów. Tak dokładnie dzieje się w przypadku "Antygony". Na pytanie, czy tak też jest w dramatach późniejszych np. u Szekspira, odpowiedz, że nie - bo przecież w dramacie nowożytnym mamy do czynienia z podziałem na akty i sceny.