Chociaż astrononmowie próbowali podważać teorię Ptolemeusza, to aż do XVI wieku ludzie wierzyli, że nieruchoma Ziemia stanowi centrum wszechświata. Dopiero Mikołaj Kopernik, twórca teorii heliocentrycznej, udowodnił, że to nie nasza planeta, ale centralnie położona gwiazda -Słońce, skupia wokół siebie inne ciała.,
Wielki astronom w dziele "O obrotach sfer niebieskich" pisał: "Słońce, jakby na tronie królewskim zasiadając, kieruje rodziną planet krzątającą się dookoła" (...). Trzeba jednak sprostować słowa mistrza i dodać, że do tej rodziny należą nie tylko planety, ale również ich satelity, planetoidy, meteory, komety oraz gazy i pyły krążące . przestrzeni międzyplanetarnej. Razem tworzą cząstkę wszechświata, zwaną Układem Słonecznym.
Według najczęściej przyjmowanej teorii, w te rejony naszej Galaktyki, gdzie obecnie znajduje się Układ Słoneczny, przywędrował dawno temu pyłowo-gazowy obłok. Był jednym z wielu reultatów Wielkiego Wybuchu, który, jak przypuszczają uczeni, zdarzyło się we wszechświecie przed miliardami lat. Z owego obłoku utworzyły się poszczególne części układu. Układ Słoneczny jest więc materią wypełniającą pewną przestrzeń w kosmosie, która przybrała różne formy. Najwięcej materii skupiło sie w Słońcu. znaczna jej część przypada na planety oraz ich atelity. z resztek utworzyły się asteroidy, komety, meteory oraz gazy i pyły. Planety i planetoidy zostały "złapane" na swoje orbity dzięki , temu że siła przyciągania Słońca i ich siła odśrodkowa pozostają w równowadze. Podobna zależność występuje między planetami i ich księżycami.
Najbliższa nam gwiazda -Słońce - jest wielką gazową kulą o promieniu prawie siedmiuset tysięcy kilometrów. Wzdłuż jej średnicy można ułożyć obok siebie dwieście osiemaście kul ziemskich. Waży zaś, tyle, co nasza planeta pomnożona przez trzysta trzydzieści trzy tysiące. Źródłem olbrzymiej energii wytwarzanej przez Słońce jest reakcja termojądrowa zachodząca w jego wnętrzu, podlegająca na przemianie wodoru w hel. Taka reakcja jest charakterystyczna dla gwiazd. Gwiazdy są bowiem ciałami niebieskimi, produkującymi w swoim wnętrzu energię promienistą, która jest potem emitowana w przestrzeń.
Korzystają z niej planety, które tym przede wszystkimi różnią się od gwiazd, że nie posiadając własnego źródła energii promienistej, świecą światłem odbitym. W Układzie Słonecznym znajduje się dziewięć planet. Bliżej Słońca planety ziemskie - skaliste i mniejsze - Merkury, Wenus, Ziemia, Mars, a w większej od niego odległości cztery "gazowe olbrzymy" -Jowisz, Saturn, Uran i Neptun. Najbardziej odległy, bardzo mały i zestalony Pluton nie należy do żadnej z tych grup.
Planety ziemskie są twardymi glonami o zbliżonej masie i wielkości. W ich budowie można wyróżnić kolejne warstwy: skorupę, płaszcz oraz jądro. Wszystkie, oprócz Wenus, posiadają pole magnetyczne. Pogoda na ziemskich planetach jest zależna od Słońca - doba dzieli się na noc i dzień, występują pory roku.
Najbliżej Słońca leży "rozpalony", prawdopodobnie pozbawiony atmosfery Merkury. Jego powierzchnię pokrywają liczne kratery uderzeniowe, między którymi przebiegają gładkie równiny. Merkury to bardzo twarda planeta - ponad połowę jego składu chemicznego stanowi żelazo z domieszką niklu. Za Merkury znajduje się Wenus - najjaśniejsza z planet, najlepiej widoczna na niebie gołym okiem, ponieważ otaczające ją gęste chmury bardzo dobrze odbijają światło słoneczne, chociaż szczelnie zasłaniają powierzchnię planety. Sondy znalzły tam kratery wulkaniczne oraz równiny pokryte rumowiskiem głazów, mogace świadczyć o wstrząsach tektonicznych na planecie. Gęsta atmosfera Wenus składająca się głównie z dwutlenku węgla, powoduje skomplikowane procesy chemiczne. Ich skutkiem jest tzw. efekt cieplarniany - na Wenus panuje bardzo wysoka temperatura. Charakterystyczną cechą Wenus jest to, że obraca się w przeciwną stronę wokół własnej osi niż pozostałe. Zarówno Merkury, jak i Wenus nie mają obecnie naturalnych satelitów.
Następna w kolejności jest Ziemia - planeta ludzi, prawdopodobnie jedyna w Układzie Słonecznym, na której rozwinęło się zycie. Atmosfera ziemska składa się głównie z azotu, tlenu i niewiekiego dodatku pary wodnej. Powierzchnię Ziemi w znacznym stopniu pokrywają akweny wodne. Ponadto stwierdzono istnienie w przestrzeni około ziemskiej tzw. magnetosfery chroniącej naszą planetę przed nadmiernym oddziaływaniem zjawisk z przestrzeni kosmicznej. Ziemia ma jednego satelitę - Księżyc.
Czwartą, ostatniż z ziemskich planet jest Mars, czyli "Czerwona Planeta". Określenie to zawdzięcza jaskrawopomarańczowej powierzchni, pokrytej licznymi skałkami, wulkanami, wąwozami. Mars bardziej przypomina Ziemię. Na jego krańcach znajdują się, podobne do iemskich biegunów, czapy lodowe. Mars znany jest jako planeta pyłowych zamieci, powtarzających się stale przy końcu marsjańkiej wiosny. Ma dwa małe ksieżyce.
Za orbitą Maarsa krążą dziesiątki tysięcy drobnych ciał niebieskich, zwanych planetoidami. Niektóre docierają aż w pobliże Saturna. Pas planetoid stanowi naturalną granicę odzielającą planety ziemskie od tajemniczych "gazowych olbrzymów".
"Gazowe olbrzymy" (Jowisz, Saturn, Ura, Neptun) są wielokrotnie większe i cięższe od planet ziemskich. Nie mają zwartej struktury, składają się głównie z lekkich pierwiastków. atmosfera wokół nich jest tak gęsta i rozległa, że trudno dostrzec, gdzie się ona kończy, a gdzie zaczyna powierzchnia planety . Zreszta wcale nie wiadomo, czy planety te w ogóle mają stałą powierzchnię -niewykluczone, że są po prostu gazowymi kulami. Obrót planet gazowych wokół Słońca trwa wielokrotnie dłużej niż planet ziemskich, gdyż dzielą je os gwiazdy centralnej niewyobrażalne odległości Porównajmy: ziemia na jeden obrót wokół Słońca potrzebuje ponad 365 dni, krążący za nią Mars - prawie 687 dni, czyli dwóch lat ziemskich, zaś następstępny w kolejności, Jowisz, już niemal dwunastu ziemskich lat. "Olbrzymy" mają jednak tę właściwość, że niezwykle szybko obracają sie wokół własnej osi. Doba na Jowiszu, największej planecie Układu, trwa zaledwie 10 h, czyli prawie 2,5 razy krócej niż na zZiemi. Na planetach ziemskich o pogodzie decyduje Słońce. Do dalekich planet gazowych dociera ono słabo, ale "olbrzymy" mają własne wewnętrzne źródło ciepła. Każdy z nich otoczony jest pierścieniami drobnych ciał niebieskich (najbardziej znane są ∂woiietlistew pierścienie Saturna). Wszystkie planety gazowe mają stosunkowo dużo księżyców.m Jowisz, otoczony wieńcem szesnastu satelitów, przypomina miniaturowy układ słoneczny. Pierwiastkiem dominującym w składzie Jowisza jest wodór. Przypuszcza się, że na planecie wieją bardzo silne wiatry, zauważono bowiem charakterystyczny, stale zmieniający wielkość, czerwony wir.
Ciekawą cechą Staurna jest jego zadziwaijąca mała gęstosć - choć rozmiarami zbliżony do Jowisza, ma o wiele mniejszą masę. Saturn był najdalszsą planetą Układu Słonecznego znaną w starożytności.
Dwie kolejne z gazowy planet odkryto stosunkowo niedawno - Uran w 1781 roku, zaś Neptun w 1846 roku. Otoczone są powłoką chmur, utworzonych prawdopodobnie z wodoru i metanu.
Najtrudniejsze do zaklasyfikowana jest ostatnia planeta Układu Słonecznego - Pluton. Odkryto go dopiero w 1930 roku. Pluton ma niewiele rozmiary, nie jest zbudowany z gazów, a jego jedyny księżyc, Charon, jest niemal tak duży jak sama planeta. Pluton porusza się po niesymetrycznie usytuołowanej orbicie. Przypuszcza się, że zanim stał się planetą, był naturalnym księżycem Neptuna. Pluton jest ostatnią znaną planetą Układu Słonecznego, co wcale nie znaczy, że na nim Układ się kończy. nie ma bowiem wyraźnej granicy.
Między Słońcem a niewiadomym końcem Układu Słonecznego po swych niezwykle wydłużonych orbitsach krążą komety -niewielkie ciała, zawierające twarde, lodowate jądro. im bliżej Słońca, tym silniej jądro komety paruje, tworząc gazową otoczkę oraz długi, świecacy warkocz. W tej samej przestrzeni nie brak też odprysków planetoid, zwanych meteorami. może okazać się, że są w niej nie znane jeszcze ksieżyce planet. Przestrzeń za Plutonem może kryć nsa przykład kolejną, dziesiątą planetę. nie ma dowodów, że tak nie jest. Słoneczna rodzina wciąż kliczy się z możliwością odnalezienia kolejnych członków.
Nasza wiedza o Układzie Słonecznym zawiera tyle samo faktów, co hipotez. Kosmos ciągle ewouluuje, a jego rozwój podlega nie do końca jeszcze poznanym przez nas prawom.
PODSTAWOWE DANE O PLANETACH
Układ Słoneczny - system złożony ze Słońca i obiegających go dziewięciu planet wraz z ich księżycami, oraz planetoid, komet, meteorów, gazu i pyłu rozrzuconego w przestrzeni międzyplanetarnej.
Gwiazda - ciało niebieskie o kształcie kuli gazowej, która dzięki zachodzącej w jej wnętrzu reakcji termojądrowej produkuje i wysyła duża ilości energii promienistej.
Słońce - centralna gwiazda Układu Słonecznego , główne źródło energii docierającej do Zeiemi i innych planet Układu.
Planeta - ciało niebieskie o średnicy ponad 1000 km, obiegające gwiazdę po eliptycznej orbicie, nie posiadające własnych źródeł energii promienistej, widoczne dzięki odbicu światła wysyłanego przez gwiazdę. W Układzie słonecznym stwierdzono istnitnit dziewięciu planet, są to: Merkury, Wenus, Ziemia, Mars, Jowisz, Saturn, Uran, Neptun, Pluton.
Orbita - droga, po której jedno ciało niebieskie porusza się względem drugiego na zasadzie wzajemnego przyciągania się.
Satelita (księżyc) - ciało niebieskie, krążące wokół planety.
Planetoida (asteroid, planetka) - bryła materii o średnicy nie większej niż kilkaset km, poruszająca się po orbicie. Planetoidy w Układzie Słonecznym krążą głównie w przestrzeni między Marsem a Jowiszem.
Kometa - ciało niebieskie poruszające się po mocno wydłużonej orbicie w chwili zbliżania się do Słońca tworzy charakterystyczną gazową otoczkę i długi, świecący warkocz.
Wszechświat to cała przestrzeń wraz zwypełniającą ją mterią i promienowaniem. Być może jest wielee innych wszechświatów, poza tym, w którym żyjemy, "Nasz" rozciąga się do około 17 mld lat świetlnych w każdym kierunku na niebie i pełen jest niespodzianek.
Do wszystkich planet Układu Słonecznego (oprócz najdalszego Plutona) były wysyłane sondy kosmiczne.
Wielki astronom w dziele "O obrotach sfer niebieskich" pisał: "Słońce, jakby na tronie królewskim zasiadając, kieruje rodziną planet krzątającą się dookoła" (...). Trzeba jednak sprostować słowa mistrza i dodać, że do tej rodziny należą nie tylko planety, ale również ich satelity, planetoidy, meteory, komety oraz gazy i pyły krążące . przestrzeni międzyplanetarnej. Razem tworzą cząstkę wszechświata, zwaną Układem Słonecznym.
Według najczęściej przyjmowanej teorii, w te rejony naszej Galaktyki, gdzie obecnie znajduje się Układ Słoneczny, przywędrował dawno temu pyłowo-gazowy obłok. Był jednym z wielu reultatów Wielkiego Wybuchu, który, jak przypuszczają uczeni, zdarzyło się we wszechświecie przed miliardami lat. Z owego obłoku utworzyły się poszczególne części układu. Układ Słoneczny jest więc materią wypełniającą pewną przestrzeń w kosmosie, która przybrała różne formy. Najwięcej materii skupiło sie w Słońcu. znaczna jej część przypada na planety oraz ich atelity. z resztek utworzyły się asteroidy, komety, meteory oraz gazy i pyły. Planety i planetoidy zostały "złapane" na swoje orbity dzięki , temu że siła przyciągania Słońca i ich siła odśrodkowa pozostają w równowadze. Podobna zależność występuje między planetami i ich księżycami.
Najbliższa nam gwiazda -Słońce - jest wielką gazową kulą o promieniu prawie siedmiuset tysięcy kilometrów. Wzdłuż jej średnicy można ułożyć obok siebie dwieście osiemaście kul ziemskich. Waży zaś, tyle, co nasza planeta pomnożona przez trzysta trzydzieści trzy tysiące. Źródłem olbrzymiej energii wytwarzanej przez Słońce jest reakcja termojądrowa zachodząca w jego wnętrzu, podlegająca na przemianie wodoru w hel. Taka reakcja jest charakterystyczna dla gwiazd. Gwiazdy są bowiem ciałami niebieskimi, produkującymi w swoim wnętrzu energię promienistą, która jest potem emitowana w przestrzeń.
Korzystają z niej planety, które tym przede wszystkimi różnią się od gwiazd, że nie posiadając własnego źródła energii promienistej, świecą światłem odbitym. W Układzie Słonecznym znajduje się dziewięć planet. Bliżej Słońca planety ziemskie - skaliste i mniejsze - Merkury, Wenus, Ziemia, Mars, a w większej od niego odległości cztery "gazowe olbrzymy" -Jowisz, Saturn, Uran i Neptun. Najbardziej odległy, bardzo mały i zestalony Pluton nie należy do żadnej z tych grup.
Planety ziemskie są twardymi glonami o zbliżonej masie i wielkości. W ich budowie można wyróżnić kolejne warstwy: skorupę, płaszcz oraz jądro. Wszystkie, oprócz Wenus, posiadają pole magnetyczne. Pogoda na ziemskich planetach jest zależna od Słońca - doba dzieli się na noc i dzień, występują pory roku.
Najbliżej Słońca leży "rozpalony", prawdopodobnie pozbawiony atmosfery Merkury. Jego powierzchnię pokrywają liczne kratery uderzeniowe, między którymi przebiegają gładkie równiny. Merkury to bardzo twarda planeta - ponad połowę jego składu chemicznego stanowi żelazo z domieszką niklu. Za Merkury znajduje się Wenus - najjaśniejsza z planet, najlepiej widoczna na niebie gołym okiem, ponieważ otaczające ją gęste chmury bardzo dobrze odbijają światło słoneczne, chociaż szczelnie zasłaniają powierzchnię planety. Sondy znalzły tam kratery wulkaniczne oraz równiny pokryte rumowiskiem głazów, mogace świadczyć o wstrząsach tektonicznych na planecie. Gęsta atmosfera Wenus składająca się głównie z dwutlenku węgla, powoduje skomplikowane procesy chemiczne. Ich skutkiem jest tzw. efekt cieplarniany - na Wenus panuje bardzo wysoka temperatura. Charakterystyczną cechą Wenus jest to, że obraca się w przeciwną stronę wokół własnej osi niż pozostałe. Zarówno Merkury, jak i Wenus nie mają obecnie naturalnych satelitów.
Następna w kolejności jest Ziemia - planeta ludzi, prawdopodobnie jedyna w Układzie Słonecznym, na której rozwinęło się zycie. Atmosfera ziemska składa się głównie z azotu, tlenu i niewiekiego dodatku pary wodnej. Powierzchnię Ziemi w znacznym stopniu pokrywają akweny wodne. Ponadto stwierdzono istnienie w przestrzeni około ziemskiej tzw. magnetosfery chroniącej naszą planetę przed nadmiernym oddziaływaniem zjawisk z przestrzeni kosmicznej. Ziemia ma jednego satelitę - Księżyc.
Czwartą, ostatniż z ziemskich planet jest Mars, czyli "Czerwona Planeta". Określenie to zawdzięcza jaskrawopomarańczowej powierzchni, pokrytej licznymi skałkami, wulkanami, wąwozami. Mars bardziej przypomina Ziemię. Na jego krańcach znajdują się, podobne do iemskich biegunów, czapy lodowe. Mars znany jest jako planeta pyłowych zamieci, powtarzających się stale przy końcu marsjańkiej wiosny. Ma dwa małe ksieżyce.
Za orbitą Maarsa krążą dziesiątki tysięcy drobnych ciał niebieskich, zwanych planetoidami. Niektóre docierają aż w pobliże Saturna. Pas planetoid stanowi naturalną granicę odzielającą planety ziemskie od tajemniczych "gazowych olbrzymów".
"Gazowe olbrzymy" (Jowisz, Saturn, Ura, Neptun) są wielokrotnie większe i cięższe od planet ziemskich. Nie mają zwartej struktury, składają się głównie z lekkich pierwiastków. atmosfera wokół nich jest tak gęsta i rozległa, że trudno dostrzec, gdzie się ona kończy, a gdzie zaczyna powierzchnia planety . Zreszta wcale nie wiadomo, czy planety te w ogóle mają stałą powierzchnię -niewykluczone, że są po prostu gazowymi kulami. Obrót planet gazowych wokół Słońca trwa wielokrotnie dłużej niż planet ziemskich, gdyż dzielą je os gwiazdy centralnej niewyobrażalne odległości Porównajmy: ziemia na jeden obrót wokół Słońca potrzebuje ponad 365 dni, krążący za nią Mars - prawie 687 dni, czyli dwóch lat ziemskich, zaś następstępny w kolejności, Jowisz, już niemal dwunastu ziemskich lat. "Olbrzymy" mają jednak tę właściwość, że niezwykle szybko obracają sie wokół własnej osi. Doba na Jowiszu, największej planecie Układu, trwa zaledwie 10 h, czyli prawie 2,5 razy krócej niż na zZiemi. Na planetach ziemskich o pogodzie decyduje Słońce. Do dalekich planet gazowych dociera ono słabo, ale "olbrzymy" mają własne wewnętrzne źródło ciepła. Każdy z nich otoczony jest pierścieniami drobnych ciał niebieskich (najbardziej znane są ∂woiietlistew pierścienie Saturna). Wszystkie planety gazowe mają stosunkowo dużo księżyców.m Jowisz, otoczony wieńcem szesnastu satelitów, przypomina miniaturowy układ słoneczny. Pierwiastkiem dominującym w składzie Jowisza jest wodór. Przypuszcza się, że na planecie wieją bardzo silne wiatry, zauważono bowiem charakterystyczny, stale zmieniający wielkość, czerwony wir.
Ciekawą cechą Staurna jest jego zadziwaijąca mała gęstosć - choć rozmiarami zbliżony do Jowisza, ma o wiele mniejszą masę. Saturn był najdalszsą planetą Układu Słonecznego znaną w starożytności.
Dwie kolejne z gazowy planet odkryto stosunkowo niedawno - Uran w 1781 roku, zaś Neptun w 1846 roku. Otoczone są powłoką chmur, utworzonych prawdopodobnie z wodoru i metanu.
Najtrudniejsze do zaklasyfikowana jest ostatnia planeta Układu Słonecznego - Pluton. Odkryto go dopiero w 1930 roku. Pluton ma niewiele rozmiary, nie jest zbudowany z gazów, a jego jedyny księżyc, Charon, jest niemal tak duży jak sama planeta. Pluton porusza się po niesymetrycznie usytuołowanej orbicie. Przypuszcza się, że zanim stał się planetą, był naturalnym księżycem Neptuna. Pluton jest ostatnią znaną planetą Układu Słonecznego, co wcale nie znaczy, że na nim Układ się kończy. nie ma bowiem wyraźnej granicy.
Między Słońcem a niewiadomym końcem Układu Słonecznego po swych niezwykle wydłużonych orbitsach krążą komety -niewielkie ciała, zawierające twarde, lodowate jądro. im bliżej Słońca, tym silniej jądro komety paruje, tworząc gazową otoczkę oraz długi, świecacy warkocz. W tej samej przestrzeni nie brak też odprysków planetoid, zwanych meteorami. może okazać się, że są w niej nie znane jeszcze ksieżyce planet. Przestrzeń za Plutonem może kryć nsa przykład kolejną, dziesiątą planetę. nie ma dowodów, że tak nie jest. Słoneczna rodzina wciąż kliczy się z możliwością odnalezienia kolejnych członków.
Nasza wiedza o Układzie Słonecznym zawiera tyle samo faktów, co hipotez. Kosmos ciągle ewouluuje, a jego rozwój podlega nie do końca jeszcze poznanym przez nas prawom.
PODSTAWOWE DANE O PLANETACH
Układ Słoneczny - system złożony ze Słońca i obiegających go dziewięciu planet wraz z ich księżycami, oraz planetoid, komet, meteorów, gazu i pyłu rozrzuconego w przestrzeni międzyplanetarnej.
Gwiazda - ciało niebieskie o kształcie kuli gazowej, która dzięki zachodzącej w jej wnętrzu reakcji termojądrowej produkuje i wysyła duża ilości energii promienistej.
Słońce - centralna gwiazda Układu Słonecznego , główne źródło energii docierającej do Zeiemi i innych planet Układu.
Planeta - ciało niebieskie o średnicy ponad 1000 km, obiegające gwiazdę po eliptycznej orbicie, nie posiadające własnych źródeł energii promienistej, widoczne dzięki odbicu światła wysyłanego przez gwiazdę. W Układzie słonecznym stwierdzono istnitnit dziewięciu planet, są to: Merkury, Wenus, Ziemia, Mars, Jowisz, Saturn, Uran, Neptun, Pluton.
Orbita - droga, po której jedno ciało niebieskie porusza się względem drugiego na zasadzie wzajemnego przyciągania się.
Satelita (księżyc) - ciało niebieskie, krążące wokół planety.
Planetoida (asteroid, planetka) - bryła materii o średnicy nie większej niż kilkaset km, poruszająca się po orbicie. Planetoidy w Układzie Słonecznym krążą głównie w przestrzeni między Marsem a Jowiszem.
Kometa - ciało niebieskie poruszające się po mocno wydłużonej orbicie w chwili zbliżania się do Słońca tworzy charakterystyczną gazową otoczkę i długi, świecący warkocz.
Wszechświat to cała przestrzeń wraz zwypełniającą ją mterią i promienowaniem. Być może jest wielee innych wszechświatów, poza tym, w którym żyjemy, "Nasz" rozciąga się do około 17 mld lat świetlnych w każdym kierunku na niebie i pełen jest niespodzianek.
Do wszystkich planet Układu Słonecznego (oprócz najdalszego Plutona) były wysyłane sondy kosmiczne.
Komentarze
Prześlij komentarz