Okres, w którym zazwyczaj skracania wyrazów i nazw wielowyrazowych zaczął się upowszechniać, przypada na początek XX wieku. Źródeł tego stanu rzeczy należy szukać w zmianie tempa życia, które uległo znacznemu przyspieszeniu, przemianom gospodarczym i społecznym, a także dynamicznemu rozwojowi środków masowego przekazu. Właśnie wtedy pojawiła się konieczność przekazywania jak największej ilości informacji. Skrótowce nie tylko umożliwiły zapamiętanie większości ilości długich nazw, ale także pozwoliły na bezkolizyjne funkcjonowanie w języku polskim nazw obecnych, których nie trzeba tłumaczyć.
Skróty są wynikiem przekazywania jak najszybciej jak największej ilości informacji.
Skróty, po których stawia się kropkę:
-Skróty będące początkową literą lub kilkoma początkowymi literami wyrazu: p. - pan, prof. - profesor. W Im. stosujemy skrót podwojony z zachowaniem kropki po każdym skrócie pojedynczym: prof.prof. - profesorowie.
-Skrót utworzony z pierwszej i środkowych liter wyrazu: kpt. - kapitan.
-Skrót polskiej nazwy wielowyrazowej, jeśli następny i kolejne wyrazy wchodzące w skład tej nazwy rozpoczynają się od spółgłoski: cdn. -m ciąg dalszy nastąpi. Jeśli następny wyraz zaczyna się od samogłoski, stawiamy kropkę po każdym wyrazie: c.o. - centralne ogrzewanie.
-Skróty obecnych jednostek monetarnych: dol. - dolar.
-Skróty podwójne składające się z dwóch pojedynczych liter: pp. - panowie (pojedynczo p. - pan), oo. - ojcowie.
Skróty, po których nie stawia się kropki:
-Skróty jednostek miar i wag, także rodzimych jednostek monetarnych: gr - grosz, kg - kilogram.
-Skrót utworzony z pierwszej i ostatniej litery lub z pierwszej, ostatniej i środkowej litery wyrazu skracanego: dr - doktor. Jeśli stosujemy skrót podwójny, nie piszemy kropki: dr dr - doktorowie.
-Skróty matematyczne i fizyczne oraz symbole pierwiastków, związków chemicznych i skrócone nazwy gwiazdozbiorów: Ca - wapń, sin - sinus.
Co to są skróty?
Z reguły służą do redukowania pojedynczych wyrazów i polskich nazw wielowyrazowych. Funkcjonują głównie na piśmie i nie są wyrazami. Zależnie od sposobu redukcji zmienia się interpunkcja i zachowanie skrótów w zdaniu.
Zamiast dopisywać końcówkę fleksyjną, można postawić kropkę, która ją zastępuje.
Zasady tworzenia skrótów:
-W języku polskim skróty wyrazowe zawsze kończą się spółgłoską. Nie można więc wyrazu aleja zapisać w skrócie jak ale., tylko al. Jedyny wyjątek stanowi skrót od wyrazu ojciec - o.
- W wyrazach, w których skrót kończy się spółgłoską miękką (po spółgłosce występują "i"), nie zaznacza się tej miękkości. Prawidłowy skrót od wyrazu godzina to godz., a nie godź. , od wyrazu osiedle skrótem jest os., a nie oś. Jeśli jednak ta miękkość oznacza jest znakiem diakrytycznym, jak np. w wyrazie żeński, wtedy zapisuje się: żeń.
-Jeśli skrót zakończony kropką występuje na końcu zdania, nie stawia się po nim drugiej kropki: Liczebniki główne to: jeden, dwa, trzy, cztery itd. Stawia się natomiast wszystkie inne znaki przystankowe: Skrót od wyrazu "ulica" to ul., a nie "uli.".
Odmiana skrótów
Skróty zawsze czytamy jako pełne wyrazy, natomiast na piśmie albo pozostają one niezmienione (nieodmienne), albo sygnalizujemy zmianę (czyli odmieniamy). W języku polskim odmieniamy skróty, które składają się z pierwszej i ostatniej litery lub z pierwszej, ostatniej i wybranej środkowej litery skracanego wyrazu: "Wyjaśnię to drowi (doktorowi) Babackiemu" lub "Wezwij mjra (majora) Dabackiego" Zamiast dopisać końcówkę fleksyjną, można po prostu postawić kropkę, która tę końcówkę zastepuje: "Wyjaśnię to dr. (doktorowi) Babackiemu" lub " To jest praca mgr. (magistra) Gabackiego".
Nie odmieniamy śkrótów, które powstały przez odrzucenie końcowej części wyrazu lub składających się z pierwszej i kilku wybranych środkowych liter wyrazu skracanego: "Wczoraj byłem na wykładzie prof. Ikińskiego" lub "W języku stp. (staropolskim) miękczenia oznaczano osobnymi znakami - jerami.
Skrótowce albo pozostawiają nieodmienne, albo też odmieniają się jak rzeczowniki.
Zasady odmiany skrótowców:
-Z reguły odmienne są skrótowce zakończone w wymowie na spółgłoskę, a nieodmienne - te, które zakończone są na samogłoskę: "Niedawno skończyłem pracę w MON-ie (monie)" lub "Jan pracuje w PCK (peceka)". Od tej reguły jest jednak sporo wyjątków. Są bowiem skrótowce kończące się na -a, które się odmieniają, np. EFTA - "Znam wielu członków EFT-y (efty). Są także skrótowce zakończone na spółgłoskę, które pozostają nieodmienne: "W dawnym ZSRR mieszka wielu Polaków (zet-es-er-er)
-Skrótowce grupowe i mieszane pisane wielką literą (pozostałe litery są małe) odmieniamy tak jak rzeczowniki: "Słyszałeś, co się stało w Polfie? (polfie), "Produkcja w Jelfie wzrosła w bieżącym roku niemal dwukrotnie (jelfie).
-Kiedy odmieniamy skrótowce pisane w całości wielkimi literami i w wymowie kończąc we się na spółgłoskę, musimy oddzielić łącznikiem temat (czyli skrótowiec w mianowniku) od końcówki fleksyjnej: do CPN-u, w MON-ie, w PGR-ze, w ZboWiD-zie, do MSZ-etu, w UJ-ocie, do OPZZ-etu, we WSiP-ie, do LOT-u (ale w Locie), do EFT-y (ale w Efcie), Hortex (ale Horteksie)
Obecnie skrótowce są przede wszystkim skrótami nazw instytucji, urzędów i przedsiębiorstw.
Używając skrótowców w znaczeniu nazw pospolitych zapisujemy je tak, jak się je wymawia.
Skrótowce w zdaniu
Skrótowiec może mieć tę samą liczbę i rodzaj, co wyraz główny w pełnej nazwie: NIK przedstawił raport (Najwyższa Izba Kontroli). Może także być traktowany jak samodzielny wyraz. "To jest dawny PGR (pe-ge-er)." Skrótowce zakończone na samogłoskę (w piśmie i w wygłosie) są traktowane jako rzeczowniki rodzaju nijakiego: "AK (a-ka) było represjonowane" lub "PZU (pe-zet-u) wypłaciło odszkodowanie." Czasem zdarza się, że skrótowiec jest poprawny językowo, ale estetycznie jest nie do przyjęcia, np. PUPi?K - Przedsiębiorstwo Upowszechniania Prasy i Książki, DUP - Dziennik Ustaw Państwa.
A skrótowce?
Ao wyrazy powstałe przez skrócenie innych, co najmniej dwuwyrazowych konstrukcji. Wyrazy te są samodzielne, mają swoją własną odmianę lub bywają nieodmienne. Sposobów skracania takich konstrukcji jest kilka i w zależności od tego można podzielić skrótowce na grupy:
-Głoskowce, czyli skrótowce tworzone z pierwszych liter wyrazów, które tworzą wielowyrazowe nazwy: NIK - Najwyższa Izba Kontroli (nik), FAMA - Festiwal Artystyczny Młodzieży Akademickiej (fama), MON - Ministerstwo Obrony Narodowej (mon), WOT - Warszawski Ośrodek Telewizyjny (wot).
-Literowce, które podobnie jak głoskowce są tworzone z pierwszych liter wyrazów wchodzących w skład wielowyrazowej nazwy, ale są inaczej czytane: UW - Uniwersytet Warszawski (u-wu) lub AWF - Akademia Wychowania Fizycznego (a-wu-ef), MSZ (emeszet) - Ministerstwo Spraw Zagranicznych. Akcent w literowcach pada na ostatnią sylabę.
-Grupowce, które nazywane są również sylabowcami albo zgłoskowcami. Są tworzone z pierwszych sylab lub z grup kilku pierwszych liter wyrazów składających się na wielowyrazową nazwę: Pafawag - Państwowa Fabryka Wagonów (pafawag) lub Jelfa - Jeleniogórskie Faramceutyki (jelfa). W tego typu skrótowcach tylko pierwszą literę piszemy dużą.
-Skrótowce mieszane - mieszanki trzech "czystych" rodzajów. Spotyka się skrótowce będące częściowo głoskowcem, a częściowo głoskowcem, a częściowo grupowcem: CEZAS Centrala Zaopatrzenia Szkół (cezas), częściowo literowcem, częściowo grupowcem : PZMot - Polski Związek Motorowy (pezetmot).
Skróty są wynikiem przekazywania jak najszybciej jak największej ilości informacji.
Skróty, po których stawia się kropkę:
-Skróty będące początkową literą lub kilkoma początkowymi literami wyrazu: p. - pan, prof. - profesor. W Im. stosujemy skrót podwojony z zachowaniem kropki po każdym skrócie pojedynczym: prof.prof. - profesorowie.
-Skrót utworzony z pierwszej i środkowych liter wyrazu: kpt. - kapitan.
-Skrót polskiej nazwy wielowyrazowej, jeśli następny i kolejne wyrazy wchodzące w skład tej nazwy rozpoczynają się od spółgłoski: cdn. -m ciąg dalszy nastąpi. Jeśli następny wyraz zaczyna się od samogłoski, stawiamy kropkę po każdym wyrazie: c.o. - centralne ogrzewanie.
-Skróty obecnych jednostek monetarnych: dol. - dolar.
-Skróty podwójne składające się z dwóch pojedynczych liter: pp. - panowie (pojedynczo p. - pan), oo. - ojcowie.
Skróty, po których nie stawia się kropki:
-Skróty jednostek miar i wag, także rodzimych jednostek monetarnych: gr - grosz, kg - kilogram.
-Skrót utworzony z pierwszej i ostatniej litery lub z pierwszej, ostatniej i środkowej litery wyrazu skracanego: dr - doktor. Jeśli stosujemy skrót podwójny, nie piszemy kropki: dr dr - doktorowie.
-Skróty matematyczne i fizyczne oraz symbole pierwiastków, związków chemicznych i skrócone nazwy gwiazdozbiorów: Ca - wapń, sin - sinus.
Co to są skróty?
Z reguły służą do redukowania pojedynczych wyrazów i polskich nazw wielowyrazowych. Funkcjonują głównie na piśmie i nie są wyrazami. Zależnie od sposobu redukcji zmienia się interpunkcja i zachowanie skrótów w zdaniu.
Zamiast dopisywać końcówkę fleksyjną, można postawić kropkę, która ją zastępuje.
Zasady tworzenia skrótów:
-W języku polskim skróty wyrazowe zawsze kończą się spółgłoską. Nie można więc wyrazu aleja zapisać w skrócie jak ale., tylko al. Jedyny wyjątek stanowi skrót od wyrazu ojciec - o.
- W wyrazach, w których skrót kończy się spółgłoską miękką (po spółgłosce występują "i"), nie zaznacza się tej miękkości. Prawidłowy skrót od wyrazu godzina to godz., a nie godź. , od wyrazu osiedle skrótem jest os., a nie oś. Jeśli jednak ta miękkość oznacza jest znakiem diakrytycznym, jak np. w wyrazie żeński, wtedy zapisuje się: żeń.
-Jeśli skrót zakończony kropką występuje na końcu zdania, nie stawia się po nim drugiej kropki: Liczebniki główne to: jeden, dwa, trzy, cztery itd. Stawia się natomiast wszystkie inne znaki przystankowe: Skrót od wyrazu "ulica" to ul., a nie "uli.".
Odmiana skrótów
Skróty zawsze czytamy jako pełne wyrazy, natomiast na piśmie albo pozostają one niezmienione (nieodmienne), albo sygnalizujemy zmianę (czyli odmieniamy). W języku polskim odmieniamy skróty, które składają się z pierwszej i ostatniej litery lub z pierwszej, ostatniej i wybranej środkowej litery skracanego wyrazu: "Wyjaśnię to drowi (doktorowi) Babackiemu" lub "Wezwij mjra (majora) Dabackiego" Zamiast dopisać końcówkę fleksyjną, można po prostu postawić kropkę, która tę końcówkę zastepuje: "Wyjaśnię to dr. (doktorowi) Babackiemu" lub " To jest praca mgr. (magistra) Gabackiego".
Nie odmieniamy śkrótów, które powstały przez odrzucenie końcowej części wyrazu lub składających się z pierwszej i kilku wybranych środkowych liter wyrazu skracanego: "Wczoraj byłem na wykładzie prof. Ikińskiego" lub "W języku stp. (staropolskim) miękczenia oznaczano osobnymi znakami - jerami.
Skrótowce albo pozostawiają nieodmienne, albo też odmieniają się jak rzeczowniki.
Zasady odmiany skrótowców:
-Z reguły odmienne są skrótowce zakończone w wymowie na spółgłoskę, a nieodmienne - te, które zakończone są na samogłoskę: "Niedawno skończyłem pracę w MON-ie (monie)" lub "Jan pracuje w PCK (peceka)". Od tej reguły jest jednak sporo wyjątków. Są bowiem skrótowce kończące się na -a, które się odmieniają, np. EFTA - "Znam wielu członków EFT-y (efty). Są także skrótowce zakończone na spółgłoskę, które pozostają nieodmienne: "W dawnym ZSRR mieszka wielu Polaków (zet-es-er-er)
-Skrótowce grupowe i mieszane pisane wielką literą (pozostałe litery są małe) odmieniamy tak jak rzeczowniki: "Słyszałeś, co się stało w Polfie? (polfie), "Produkcja w Jelfie wzrosła w bieżącym roku niemal dwukrotnie (jelfie).
-Kiedy odmieniamy skrótowce pisane w całości wielkimi literami i w wymowie kończąc we się na spółgłoskę, musimy oddzielić łącznikiem temat (czyli skrótowiec w mianowniku) od końcówki fleksyjnej: do CPN-u, w MON-ie, w PGR-ze, w ZboWiD-zie, do MSZ-etu, w UJ-ocie, do OPZZ-etu, we WSiP-ie, do LOT-u (ale w Locie), do EFT-y (ale w Efcie), Hortex (ale Horteksie)
Obecnie skrótowce są przede wszystkim skrótami nazw instytucji, urzędów i przedsiębiorstw.
Używając skrótowców w znaczeniu nazw pospolitych zapisujemy je tak, jak się je wymawia.
Skrótowce w zdaniu
Skrótowiec może mieć tę samą liczbę i rodzaj, co wyraz główny w pełnej nazwie: NIK przedstawił raport (Najwyższa Izba Kontroli). Może także być traktowany jak samodzielny wyraz. "To jest dawny PGR (pe-ge-er)." Skrótowce zakończone na samogłoskę (w piśmie i w wygłosie) są traktowane jako rzeczowniki rodzaju nijakiego: "AK (a-ka) było represjonowane" lub "PZU (pe-zet-u) wypłaciło odszkodowanie." Czasem zdarza się, że skrótowiec jest poprawny językowo, ale estetycznie jest nie do przyjęcia, np. PUPi?K - Przedsiębiorstwo Upowszechniania Prasy i Książki, DUP - Dziennik Ustaw Państwa.
A skrótowce?
Ao wyrazy powstałe przez skrócenie innych, co najmniej dwuwyrazowych konstrukcji. Wyrazy te są samodzielne, mają swoją własną odmianę lub bywają nieodmienne. Sposobów skracania takich konstrukcji jest kilka i w zależności od tego można podzielić skrótowce na grupy:
-Głoskowce, czyli skrótowce tworzone z pierwszych liter wyrazów, które tworzą wielowyrazowe nazwy: NIK - Najwyższa Izba Kontroli (nik), FAMA - Festiwal Artystyczny Młodzieży Akademickiej (fama), MON - Ministerstwo Obrony Narodowej (mon), WOT - Warszawski Ośrodek Telewizyjny (wot).
-Literowce, które podobnie jak głoskowce są tworzone z pierwszych liter wyrazów wchodzących w skład wielowyrazowej nazwy, ale są inaczej czytane: UW - Uniwersytet Warszawski (u-wu) lub AWF - Akademia Wychowania Fizycznego (a-wu-ef), MSZ (emeszet) - Ministerstwo Spraw Zagranicznych. Akcent w literowcach pada na ostatnią sylabę.
-Grupowce, które nazywane są również sylabowcami albo zgłoskowcami. Są tworzone z pierwszych sylab lub z grup kilku pierwszych liter wyrazów składających się na wielowyrazową nazwę: Pafawag - Państwowa Fabryka Wagonów (pafawag) lub Jelfa - Jeleniogórskie Faramceutyki (jelfa). W tego typu skrótowcach tylko pierwszą literę piszemy dużą.
-Skrótowce mieszane - mieszanki trzech "czystych" rodzajów. Spotyka się skrótowce będące częściowo głoskowcem, a częściowo głoskowcem, a częściowo grupowcem: CEZAS Centrala Zaopatrzenia Szkół (cezas), częściowo literowcem, częściowo grupowcem : PZMot - Polski Związek Motorowy (pezetmot).
Komentarze
Prześlij komentarz