1. Wprowadzenie: czas trwania, pojecia, wazne postacie , filozofia
1.1 Czas trwania epoki
Uwaza sie, ze barok trwal do onca XVI wieku do polowy XVIII. Oczywiscie istnieja duze roznice miedzy granicznymi datami epoki w roznych krajach. W Polsce faza wstepna baroku trwa do lat 20. XVII wieku, a rozkwit tej epoki - az do konca XVII wieku. Zmierzch przypadl na czasy saskie (lata 1700 - 1730).
1.2 Nazwa epoki
Slowo barok wywodzi sie z jezyka portugalskiego. Barocco oznacza rzadka i cenna perle o nieregularnym ksztalcie lub w ogole jakis nieprawidlowy, kaprysny wytwor sztuki. A wiec barok to cos pieknego, kunsztownego, tajemniczego. Nazwa jest zagadkowa i metaforyczna, trudna do zrozumienia - podobnie niejednoznaczna jest tworczosc epoki baroku.
Nazwe barok jako okreslenie tworczosci siedemnastego wieku zaczeto stosowac dopiero w wieku XIX.
1.3 Tlo historyczne: sobor trydencki, kontrreformacja, inkwizycja, jezuici
Epoka baroku to przede wszystkim czas kontrreformacji i wprowadzania w zycie postanowien soboru trydenckiego.
Poprzedzajaca barok epoka renesansu to czas reformacji. W miare rozwoju mysli reformacyjnych w Kosciele katolickim ugruntowywalo sie stwierdzenie, ze jednak niektore reformy Kosciola sa niezbedne. i dlatego w 1545 roku w Trydencie zebral sie XIX Sobor Powszechny, czyli wielki zjazd biskupow pod przewodnictwem papieza Pawla III. Obrady z przerwami trwaly osiemnascie lat.
Podczas soboru trydenckiego uchwalono wiel ustaw:
-poglady i nauke Marcina Lutra uznano za herezje
-uporzadkowano administracje Kosciola, wzmocniono dyscypline w Kosciele oraz moralnosc duchownych
-msze swiete mialy byc odprawione tylko po lacinie, a nie w jezykach narodowych, jak postulowali reformatorzy (to obowiazywalo az do II wojny swiatowej)
-potwierdzono autorytet papieza jako glowy Kosciola
Niedlugo po soborze trydenckim ustanowiono Indeks ksiag zakazanych - urzadowy wykaz dziel zakazanych do czytania i postepionych przez Kosciol rzymskokatolicki. Na indeksie znajdowaly sie dziela m.in. Kopernika (O obronie sfer niebieskich), Kartezjusza, Balzaka, Kanta, Woltera, Pascala oraz wielu innych pozniejszych znanych uczonych i pisarzy. najczesciej dziela te byly palone publicznie, aby podkreslic sprzeciw Kosciola wobec ich publikacji.
W czasie kontrreformacji wzmogla sie dzialalnosc inkwizycji - instytucji dzialajacej juz od XIII wieku, ktora zajmowala sie sadzeniem osob podejrzanych o herezje, czyli poglady spoleczne z zalozeniami wiary Kosciola. Inkizycja tepila wszelkie przejawy samodzielnej , orginalnej mysli, w tym takze naukowej. Skazywano na smierc nie tylko osoby bezposrednio podejrzewane o ogloszenie herezji, lecz takze te , ktore bronily heretykow. Od jej wyroku nie bylo odwolania.
Znaczna role podczas kontrreformacji odegral zakon jezuitow. Byl to zakon elitarny: nalezeli do niego nieliczni, wybrani ludzie. Nie zamykano jego czlonkow w klasztorach, ale "wysylano" do spoleczenstwa. Jezuici zakladali i prowadzili szkoly: srednie, zwane kolegami, oraz wyzsze - akademie. Uczyli w nich przede wszystkim jezyka lacinskiego i religii, pomijajac nauki przyrodnicze, humanistyczne, jezyk ojczysty. Wychowali mlodziez w nietorelancji religijnej i uleglosci Kosciolowi.
1.4 Tlo historyczne epoki baroku w Polsce
Okres baroku w Polsce obejmowal caly wiek XVII, jeden z najbardziej niespokojnych w dziejach Rzeczpospolitej.
- Czas wojen - XVII wiek to m. in. wojna z Turcja, potop szwedzki, wojna z Moskwa, powstanie Chmielnickiego, odsiecz Wiednia.
- Wielkosc Rzeczpospolitej - potega owczesnej Polski (drugiego co do wielkosci panstwa Europy) nie rownowazyla panujacych w niej konfliktow narodowosciowych i spolecznych. W wielonarodowosciowej Rzeczpospolitej Polacy stanowili zaledwie ok. 40% ludnosci, a liczba obywateli obcej narodowosci zwiekszyla sie wraz z wlaczaniem do obszarow Rzeczpospolitej nowych ziem wschodnich
-Kontrreformacja w Polsce - w Rzeczpospolitej wprawdzie nie dochodzilo do krwawy wystapien przeciw innowiercom, ale w roku 1658 sejm podjal uchwale dajaca arianom trzy lata na przejscie na katolicyzm. Po uplywie tego okresu zmuszono arian do opuszczenia Rzeczpospolitej. W roku 1717 zaatakowano pozostale odlamy protestanckie, sejm zakazal innowiercom odprawiania publicznych nabozenstw i budowania zaborow. Cenzurowano wszystkie wydawnictwa.
-Roznice spoleczne - coraz gwaltowniej powiekszaly sie roznice spoleczne i majatkowe pomiedzy stanem szlacheckim a bardzo wyzyskiwanym stanem chlopskim. konflikty te przybieraly czesto bardzo radykalne formy (powstanie Kozakow zaporoskich na Ukrainie w roku 1648). Roznice majatkowe istnialy rowniez wewnatrz stanu szlacheckiego (magnateria a szlachta bezrolna).
1.5 Podglady filozoficzne myslicieli siedemnastego wieku.
Siedmenastowieczni mysliciele, ktorych trzeba znac, to:
-Kartezjusz (Rene Descartes)
Jeden z najwiekszych i najwazniejszych filozofow czasow nowozytnych. Postanowil ustalic wspolne i najglebsze zalozenia dla wszystkich dziedzin nauki, by w ten sposob unikac bledu na pierwszym etapie rozumowania. Poszukiwali tzw. metody, czyli sposobu, w jakiej naukowiec lub filozof moglby skutecznie dochodzic prawdy. Aby odnalezc metode, Kartezjusz musial stworzyc caly system filozoficzny odpowiadajacy, wedlug filozofa, na wszystkie z tych najtrudniejszych pytan. Jednoczesnie usilowal ustalic prawde na temat ludzkiego istnienia. Wyszedl z zalozenia, ze fakt, iz zadajemy sobie pytania na temat naszego istnienia, zastanawiamy sie nad nim, to najlepszy dowod na to, ze istniejemy. Cogito ergo sum (mysle, wiec jestem)
-Blaise Pascal
To prawdziwy geniusz, dokonal wielu odkryc w matematyce i fizyce. A oto dwa aspekty jego zalozen filozoficznych:
*porownal czloweika do trzciny na wietrze - slabej i drzacej, ale tez w jakiss sposob silnej, wytrzymalej. Jest to bowiem trzcina myslaca to poglad podobny do filozofii Kartezjusza=: o naszej wyjatkowosci decyduje umiejetnosc myslenia).
*slynny jest zaklad Pascala dotyczacy wiary w Boga. Zastanawiajac sie nad istnieniem Boga, mowimy: Bog jest albo Boga nie ma . Skoro Bog jest - wierzac w Niego i oddajac mu czesc, sporo na ym zyskamy - zycie wieczne i szczescie. Jesl jednak Go nie ma - i tak nic nie stracimy, choc, co prawda takze nic nie zyskamy. A zatem "oplaca sie" stawiac na: Bog jest.
1.6 Inne wazne postacie epoki baroku
Giordano Bruno
To postac jeszcze troche renesansowa. Za podstawe swego naukowego pogladu na swiat uznal odkrycie Kopernika. Chcial poznac przyrode, a przez nia Stworce. Przeciwstawial sie niektorym dzialaniom Kosciola. Uznany za heretyka zostal spalony na stosie na placu Campo di Fiori w Rzymie.
Galilleusz
Przyczynil sie do zwyciestwa idei Kopernika. Wybitny matematyk, fizyk, astronom, zyskal slawe "Kolumba nieba". Skonstruowal teleskop. Oskarzony przez inkwizycje o herezje.
Ludwik XIV
Krol Slonce, jeden z najwiekszych despotow wszech czasow. to on powiedzial: "Panstwo to ja". Za jego panowania francja stala sie potega kkulturalna i gospodarcza, ale jego ekspansywna polityka zagraniczna doprowadzila do wybuchu wojny secesyjnej. Przyniosl swa siedzibe do Wersalu, gdzie kazal wybudowac olbrzymi palac.
Piotr I zwany Wielkim
kolejny Wielki wladca epoki, car Rosji. Chcial, aby Rosja upodobnila sie do panstw Europy zachodniej. Wprowadzil wiele reform, zbudowal miasta (Petersburg), doprowadzil do zmian w obyczajowosci, kulturze. Okrutny, bezwzgledny. Zmiany wprowadzal bezwzglednie, kosztem zycia swoich poddanych.
1.7 Wazne pojecia
-Marianizm
Nazwa pochodzi od nazwiska wloskiego poety Giambattisty Mariana. Glownym zalozeniem marinistow bylo zaszokowanie, zaskoczenie odbiorcy nowym konceptem (czyli pomyslem). marinizm to bogactwo formy, przepych, dekoracyjnosc. Szczegolny nacisk kladziono na forme dziela, nie przestrzegano klasycznych regul poetyckich. Stosowano duzo srodkow stylistycznych, swobode w regulach gramatycznych, makaronizmy. Inna nazwa dla marinizmu to konceptyzm.
-Rokoko
Rokoko to ostatnia, pozna faza baroku. Nazwa pochodzi od rocaille - ozdobnej, orginalnej muszli. Rokoko to styl w sztukach plastycznych, architekturze, take literaturze charakteryzujacy sie lekkoscia, falista linia, plynnoscia form, upodobaniem do chinskich motywow.
-Przerost formy nad trescia
W ten sposob okresla sie czasem sztuke (w tym takze literature) baroku. nie jest to pochleben okreslenie. Artysci baroku, chcac zadziwic, zaskoczyc odbiorce, wzbogacali forme dziela - dbali o jego budowe, ozdabiali go doatkowymi srodkami stylistycznymi. W efekcie dziela baroku sa bardzo bogate, przesadnie ozdobione. Ale nie oznacza to, ze tresc utworow byla zupelnie nieistotna. nieprawda, artysci barokowi podejmowali bardzo wazne tematy i dochodzili do ciekawych wnioskow. A wiec okreslenie "przerost formy nad trescia" jest nieco zbyt krytyczne.
2. Barok w malarstwie, rzezbie i architekturze
2.1 Czym charakteryzowala sie sztuka baroku?
kiedy trzeba scharakteryzowac sztuke baroku, najlepiej spojrzec na rzezbe wloskiego rzezbiarza Gianlorenzo Berniniego przedstawiajaca sw. Terese. Dramatyczne ujecie, ekspresja postaci swietej , rozwichrzone faldy szaty - najwiazniejsze cechy sztuki barokowej.
2.2 Wielcy malarze
W epoce baroku tworzylo kilku wybitnych artystow. Zalyneli swoim nowatorstwem, technika, spojrzeniem na sztuke.
Michelangelo Merisi da Caravaggio (1573 - 1610), malarz wloski
Wieczerza w Emaus
Co przedstawia dzielo? Chrystusa, ktory juz po zmartwychstaniu spotyka swoich uczniow w Emaus. A oni rozpoznaja Go dopiero w chwili, gdy blogoslawil posilek. Ale Chrystus wcsale nie przypomina tego szczuplego mezczyzny z broda, ktory cierpial na krzyzu. na obrazie Caravaggia jest pulchny i bardzo kobiecy. Za to reakcja uczniow (jeden z nich ma przypieta muszle, znak pielgrzyma) jest bardzo prawdopodobna. Jden dramatycznie rozklada rece (skojarzenie z ukzyrzowaniem), drugi podrywa sie z krzesla (zwroc uwage na rozdarty rekaw). Tylko oberzysta niczego nie rozumie - patrzy na Chrystusa i nie wie, kogo ma przed soba.
Charakterystyczne dla Caravaggia:
-Skupienie uwagi na szczegole - zwroc uwage na koszyk z owocami
-dramatyzm sytuacji - na obrazie zostala chwila rozpoznania Chrystusa przez uczniow
-"wciagniecie" widza w scene - przy stole jest miejsce dla widza
-prawdziwosc postaci - zmarszczki, faldy, siwizna - wszystko ukazane z fotograficzna dokladnoscia
-swiatlo pada z lewej strony
Rembrandt van Rijn (1606 - 1669), malarz niderlandzki
Obrazy Redmbrandta nietrudno rozpoznac, glownie ze wzgledu na sposob oswietlaenia. Sa bardzo ciemne. Poza postaciami znajdujacymi sie w centrum, obrazy spowija mrok. Wyraznie oswietlone sa twarze - bardzo prawdziwe, nie upiekszane. Co przedstawie obraz Lekcja anatomii ...? Sekcje zwlok. Wokol prowadzacego ja uczonego skupieni sa sluchajacy go z uwaga medycy. Wspolnie poznaja zagadke ludzkiego ciala. To, co dla wspolczesnej medycyny jest codziennoscia, kilkaset lat temu bylo wielka zagadka. Uczeni nbiora udzial w niezwyklym misterium i maja tego swiadomosc.
Charakterystyczne dla Rembrandta:
-prawdziwosc rysow postaci
-ciemnosc panujaca na obrazie
-bardzo wyrazny kontrast miedzy oswietlonym a zaciemnionymi szczegolami
Peter Paul Rubens (1577 - 1640), malarz niderlandzki
Zaslynal ze swojego upodobania do kobiet o pulchnych ksztalt.
Sad Parysa
Slynna mitologiczna scena. Parys ofiaruje jablko tej, ktora uzna z najpiekniejsza. A przed nim wdziecza sie: Junona (Hera), Wenus (Afrodyta) - to ona wygrala w ocenie Parysa, Minerwa (Atena), Zwroc uwage na pawia stojacego miedzy boginiami. To symbol proznosci. Co bylo efektem tego wydarzenia? Wojna trojanska.
Diego Velazquez (1599 - 1660), malarz hiszpanski
Panny dworskie (uzywa sie tez orginalnej nazwy: Las meninas)
Co to za scena? Po srodku stoi malutka ksiezniczka, infantka malgorzata, wokol niej damy dworu, paz, karlica z wielkim psem. Po lewej stronie sam malarz - Velazquez, a przed niem wielkie plotno, ktore widzimy od tylu. Kto na plotnie? Odpowiedz jest z tylu, w lustrze znajdujacym sie na scianie. Odbijaja sie tam krol i krolowa Hiszpanii. To ich maluje artysta. Obraz Panny dworskie pelen jest zagadek, ukrytych znaczen.
Charqakterystyczne dla Velazqueza:
-Postacie pelne godnosci
-Upodobanie do malowania karlow, blaznow (bez osmieszania ich)
-obrazy pelne ukrytych znaczen
-Charkaterystyczny sposob operowania kolorem (dziela trzeba ogldac z pewnej odleglosci, z bliska szczegoly staja sie platanina dziwnych plam i ksztaltow, z daleka sa prefekcyjne - przyklad : rekaw infantki)
Jan Vermeer (1632 - 1675), malarz niderlandzki
Dziewczyna z dzbanem
Zwyczajana sytuacja - sluzaca nalewa mleko z dzbana. Ale jej gesty sa pelne skupienia, na twarzy widac spokoj, lagodne, miekkie oswietlenie wydobywa piekny kolor z jej zwyczajnego stroju. Cisza, lagodnosc - takie uczucia wywoluje ten obraz.
Charakterystyczne dla Vermeera:
-Skupienie i cisza panujace na obrazie
-delikatne oswietlenie z lewej strony, czesto padajace od wyraznie zaznacznego okna), wydobywajace niektoreszczegoly)
-przedstawianie postaci kobiecych w zwyczajnych sytuacjach
Obraz Czytajaca list Vermeera pojawila sie na egzaminie probnym. I ptania do obrazu wcale nie bylo latwe. Pytano m.in. o znaczenie umieszczenia kotary na obrazie , sposoby operowania swiatlem, sens przedstawionej sceny
3. Architektura baroku
Swiatynie i palace sa bogato zdobione, monumentalne. Renesansowa harmonie zastapily liczne zdobienia, kontrasty, nagromadzenie kopul, zlocen, malowidel, luster. architektura takze wykorzystuje gre swiatel. W polsce przykladami architektury baroku sa : palac w Wilanowie, kosciol sw. Anny i kosciol Swietych piotra i Pawla w Krakowie.
Literatura baroku
3.1 Tworcy literatury swiatowej
Jean de la Fontaine (1621 - 1695)
Najslanniejszy bajkopisarz. Bohaterami jego utworow sa zwierzeta, a tematyka problemy moralno-obyczajowe oraz aktulane kwestie polityczne i spoleczne.
Miguel de Cervantes (1547 - 1616)
Autor Don Kichot - utworu bardzo znaczacego, wciaz aktualnego. To rozprawa o czlowieku, ktory poszukuje prawdziwego obrazu swiata. Opowiesc o kims, kto widzi swiat inaczej, a przez to jest samotny i niezrozumiany. Utwor o tolerancji, o blakaniu, o sile literatury.
Kim jesst Don Kichot?
To jedna z najslynniejszych postaci literackich. Szlachcic z Manchy, ktory po przeczytaniu ksiag rycerskich stracil zmysly i postanowil zostac blednym rycerzem. Wyruszyl w swiat, aby pomagac nieszczesliwym ludziom. W jego szalonej glowie poczciwe wiatraki jawia sie jako olbrzymy, wiesniaczka z Toboso jest ksiezniczka Dulcynea, karczma - zamczyskiem. Dla obrony dobra poswiecila swoje zycie. Obok niego podazal wierny giermek Sancho Pansa. on reprezentuje realistyczne spojrzenia na swiat i zdrowy rozsadek. Te dwie zupelnie kontrastowe postacie uzupelniaja sie i wypieraja.
Don Kichot
-bledny rycerz - ktos, kto ratujr swiat, w imie dobra walczy ze zlem
-donkichoteria - idealizm, wiara w dobro, postawa niezrozumiala dla otoczenia
-walczyc z wiatrakami - toczyc walke urojonym przeciwnikiem
Jean Baptiste Molier (1622 - 1673)
Najwybitniejszy francuski komedipisarz. Aktor, dyrekto teatru, zdobyl przychylnosc Ludwika XIV. W swoich komediach zawarl satyryczny obraz obyczajowosci francuskiej i niezwykla galerie typow ludzkich, uosabiajacych nasze odwieczne wady. jego utwory - komedie charakterow, bezkompromisowo atakujace ludzka oblude, pazernosc, zaslepinie wywolywaly wiele emocji i niejdenokrotnie stawally sie przyczyna ostrych atakow wymierzonych w Moliera. Najbardziej znane sztuki to: Swietoszek, Skapiec, Mieszczanin szlachcicem, Szkola zon, Chory z urojenia, Don Juan.
-Swietoszek
Tytulowy Swietoszek to uosobienie falszu i hipokryzji, czlowiek na pozor pobozny i prawy - w rzeczywistosci chciwy intygrant. Niszczy ludzi i wyzyskuje. Wpatrzony w niego i calkowicie zaslepiony mieszczanin Orgon jest gotowy oddac mu majatek i corke, nie zwazajac zupelnie na jej uczucia. Na szczescie Tartuffe (Swietoszek) zalecal sie takze do zony Orgona, dzieki czemu zostal zdemaskowany.
-Skapiec
Harpagon, bohater komedii Moliera, to najslynniejszy chyba skapiec. Zyja wysla o swojej szkatulce z pieniedzmi, posiadanie jest glownym sensem jego istnienia. Dla pieniedzy niszczy swoja rodzine.
Komedia charakterow - komedia, ktora eksponuje glowna postac, charaktery bohaterow, natomiast fabula jest drugorzedna.
Gatunki literackie uprawiane w barokowej Europie
-sonety - Szekspir
-komedie - molier
-tragedie - Szekspir
-bajki - La Fontaine
-powiesc - Cervantes
-eposy
-tragikomedie
Sarmatyzm - to najwazniejsze slowo charakteryzujace Polske XVII wieku. Sarmatyzmem okresla sie calosc elementow tworzacych kulture szlachty ziemianskiej. to prad charakterystyczny tylko dla Rzeczpospolitej
3.2 Tworcy literatury polskiej
Dokladnie literature baroku poznasz w liceum, w podrecznikach gimnazjalnych nie znajduje sie wiele utworow z tej epoki.
Mikolj Sep-Szarzynski (1550 - 1581)
Zyl w czasach renesansu, zapoczatkowal barok w polskiej literaturze. Zmarl mlodo, a jego zycie nie bylo chyba zbyt szczesliwie - tak przynajmniej wynika z jego tworczosci. Czlowiek w jego utworach jest slaby, samotny, zagubiony, a Bog to nie wyrozumialy Ojciec z poezji kochanowskiego, to surowy i wymagajacy Sedzia, ktory tylko czeka, kiedy czlowiek popelni blad i przegra walke z Szatanem, czyli "srogim ciemnosci hetmanem".
Co napisal?
Cykl wierszy Rytmy abo Wiersze polskie. Oto krotkie fragmenty jedengo z sonetow (O wojnie naszej, ktora wiedziemy z sztanem, swiatem i cialem)
Pokoj szczesliwosc. Ale bojowie
Byt nasz podniebny. On srogi ciemnosci
hetman i swiata lakome marnosci
O nasze pilno czynia zepsowanie.
(...)
Cos bede czynil w tak straszliwym boju?
Watly, niebaczny, rozdwojony w sobie?
*Trescia naszego zycia (bytu podniebnego) jest walka szatanem i slabosciami.
*Inwersja. To zdanie mozna rozumiec nastepujaco: On srogi hetman ciemnosci i lakome marnosci swiata (pokusy) pilno czynia (zabiegaja) o nasze zepsowanie (zepsucie, upadek).
*To celna charakterystyka czlowieka baroku
Jan Andrzej Morsztyn (1621 - 1693)
Syn zamoznego ziemnianina starannie wyksztalcony. Za intrygi na rzecz Francji, ktorych dopuscil sie za panowania Michala Wisniowieckiego i Jana III Sobieskiego, sejm oskarzyl go o zagrade stanu. Morsztyn musial opuscil Polske. Reszte zycia spedzil we Francji. najwybitniejszy przedstawiciel marinizmu w poezji polskiej. Tematem wiekszosci jego utworow jest milosc ukazywana jako namietnosc lub jako uczucie ograniczone konwenansami zycia towarzyskiego.
W swojej tworczosci stosowal wyszukane koncepty, paradoksy, orginalne puenty majace na celu zaskoczenie czytelnika.
Slynny sonet: Do trupa
Zastosowal niesamowity koncept podlegajacy na porownania trupa i zakochanego, wyliczanke podobienstw obu stanow. Okazuje sie , ze tak rozne na pozor stany rzeczywiscie mozna sprowadzic do wspolnego mianownika. Zaskakujaca jest tez puenta: trup jest w lepszej sytuacji, bo nic nie czuje, a zakochany jest bezradny wobec swojego cierpienia.
Jan Chryzostom Pasek (1636 - 1701)
Pochodzil z niezamoznej szlachty. Zaciagnal sie do wojska: walczyl w Danii, bral udzial w bitwach z Moskwa. Po powrocie z wojen ozenil sie i osiadl w majatku ziemskim. Jest glownym bohaterem swojego dziela - Pamietnikow
-Pamietniki
*Ich pierwsza czesc dotyczy wojennych doswiadczen Paska. Walczyl on na ogol dzielnie, ale mozna podejrzewac, ze zapalu do walki to wynik nie tyle milosci do ojczyny, ile ambicji osobistej i checi dobycia lupow. Ciekawosc i zadza przygod byly tez prawdopodobnie przyczyna udzialu Paska w wyprawie do Danii.
*W opisach waznych wydarzen hostorycznych autor skupil uwage na wlasnych przygodach, wyolbrzymiajac niekiedy swa role. Szczegolnie ciekawe sa opisy batalistyczne.
*Pamietniki zawierajaa rowniez dokladny obraz zycia ziemianskiego i obyczajow szlacheckich.
*Autor myslal kategoriami przecietnego szlachcica , totez ucisk i noedole chlopa uwazal za naturalny stan rzeczy. Z typowo sarmacka mentalnoscia odnosil sie do wlasnej klasy i tylko szlachte uwazal za godna przedstawicielke narodu.
*Utwor pisany jest stylem barwnym, dosadnym , wskazujacym na gawedziarski talent autora, nasycony anegdotami i przyslowiami.
*To wlasnie Pamietniki Paska staly sie podstawa do napisania Trylogii Sienkiewicza.
Waclaw Potocki
Tematyka jego utworow jest rozlegla. Krytykowal wady stanu szlacheckiego, niedostatki w systemie prawnym, polityczna slabosc kraju. Ostrzegal przed skutkami blednego postepowania, mogacego doprowadxzic do upadku Rzeczpospolitej. Wina za oslabienie panstwa i upadek tradycji i obyczajow w duzym stopniu obciaza magnaterie. jako byly arianin Potocki ubolewal nad szerzaca sie nietolerancja reliijna i losem inowiercow, krytykujac kosciol katolicki. Jego Transakcja wojny chocimskiej to przyklad siedemnastecznego eposu.
Daniel Naborowski
Reprezentowal nurt poezji metafizycznej (rozwazajacej sens zycia ludzkiego, odwieczne wartosci). W swoich wierszach pisal o przemijaniu, rozdarciu czlowieka miedzy problemami duszy a ciala.
Jan III Sobieski
Tak krol Jan III, slynny zwyciezca spod Wiednia zaslynal takze jako autor. Jego listy pisane w chwilach rozlaki (np. podczas wypeaw wojennych) do malzonki, krolowej marysienki sa wzorem tworczosci epistoralnej. Jan III nie tylko zapewnial zone o swojej milosci do niej, ale tez barwnie opisywal wydarzenia ze swojego zycia. W Listach historycy poszukuja wielu waznyvh informacji na temat epoki.
3.4 Srodki stylistyczne stosowane w poezji barokowej:
- Koncept
Pomysl na nowe, zaskakujace ujecie tematu.
Przyklad: porownanie zakochanego do trupa.
-Oksymoron
Wyjatkowy paradoks i kontrast, zestawienie cech, ktore si e wykluczaja.
Przyklad: goracy lod, zywy trup
-Koncert
Zestawienie przeciwienstw.
Przyklad: milosc i smierc.
-Hiperbola
Celowe wyolbrzymienie cechy lub uczucia, przesada
Przyklad: umieram z milosci.
-Inwersja
Poprzestawianie kolejnosci slow w zdaniu, szyk przestawny, udziwiony..
Przyklad: " ktorych kazdy, poki zyw, niech jesli chce, zazyje."
-Epatowanie brzydota (podkreslenie jej)
Szczegolowe opisowanie bolu, cierpienia, rozkladu ciala.
Opis ukochanej: "jagody tradem, usta czeluscia, wlosy pajeczyna."
-Anafora
Wielokrotne powtorzenia tego samego zwrotu, wyrazu na poczatku kolejnych wersow.
-Paradoks
Zaskakujace sformulowania, pozornie niemozliwe, bez sensu, a jednak oslaniajace prawde o jakims zjawisku.
Przyklad: podobienstwa stanu milosci i smierci.
3.5 Barokowe tematy
Zycie ludzkie
Jest ulotne, pelne niebezpiecznstw, pokus, cierpienia. Bog wymierza surowa kare tym, ktorzy wkrocza na droge zla. Barokowym poetom bardzo daleko do renesansowego optymizmu.
Milosc
Barok - to dla jednych poetow czas glebokiej refleksji nad smutnym ludzkim zyciem, dla innych to czas milosci i zabawy. Wiersze Andrzeja Morsztyna sa mocno frywolne. Nadwrotny poeta nie bal sie wychwalac kobiecych ksztaltow, pisac o zadzy i potrzebach ciala. Milosc to nie tylko wzdychanie i czule listy, to takze namietnosc.
Sztuka
Jej zadaniem nie jest odzwierciedlenie swiata, ale przede wszystkim zadziwianie odbiorcy, zmuszanie do refleksji, podziwianie wyszukanych form.
Obyczaje
W Pamietnikach Paska zostal zawarty dokladny opis obyczajow polskiej szlachty. Z kolei komedie Moliera ukazuja - wprawdzie w krzywym zwierciadle - obyczajowosc mieszczanstwa francuskiego.
Bog, relgia
Spory wyznaniowe, surowa dzialalnosc kontrreformacji, przesladowania innowiercow - barok to czas zastanawiania sie nad wiara chrzescijanska - pozycja kosciola Katolickiego, pogladami protestantow. Skoro za wiare wielu ludzi poswiecilo zycie, wielu tez musialo wyrzec sie swoich pogladow - to naturalne bylo, ze wiekszosc wyksztalconych ludzi epoki starala sie w jakis sposob ustosunkowac do tego trudnego tematu. Temat religii, wiary ludzkiej, istoty boga to jeden z silniejszych motywow w sztuce baroku.
Reformacja - zapoczatkowany w XVI wieku przez Marcina Lutra ruch religijny, postylujacy reforme Kosciola katolickiego. Reformacja doprowadzila do rozlamu chrzescijanstwa i powstania nowych wyznan.
Indeks ksiag zakazanych obowiazywal az do 1966 roku!
Inkwizycja to inaczej Swiete Oficjum. O dzialalnosci inkwizytorow mozesz przeczytac w "Imieniu Rozy" Umberta Eco.
Wazne wydarzenia epoki:
1618 - poczatek wojny trzydziestoletniej
1624 - poczatek rzadow kardynala Richelieu we Francji
1625 zalozenie Nowego Jorku
1648 - traktat westwalski, koniec wojny trzycdziestoletniej
1683 - bitwa pod Wiedniem
1700 - poczatek wojny polnocnej
1713 - koronacja Fryderyka Wilhelma III na krola Prus (Prusy staja sie mocarstwem europejskim)
1721 - koniec wojny polnocnej
1721 - koronacja Piotra I na cesarza rosyjskiego
Wane wydarzenia epoki
1576 - poczatek panowania Stefana Batorego
1587 - poczatek panowania Zygmunta III Wazy
1596 - Warszawa stolica Polski
1600 - poczatek wojen ze Szwecja
1632 - poczatek ppanowania Wladyslawa IV Wazy
1648 - wybuch powstania Chmielnickiego
1648 - poczatek panowania Jana Kazimierza
1655 - 1660 - potop szwedzki
1669 - poczatek panwania Michala Korybuta Wisniowieckiego
1672 - wybuch wojny z Turcja
1673 - poczatek panowania Jana III sobieskiego
1683 - bitwa pod Wiedniem
1697 - poczatek panowania Augusta II Mocnego
1704 - elekcja Stanislawa Leszczynskiego
Najbardziej znany zabor i drukarnia arian (inaczej braci polskich) miescil sie w Rakowie.
Wiek XVII - wojny oraz zycie szlachty znakomicie opisal Henryk Sienkiewicz w Trylogii.
Kontreformacja - zapoczatkowane przez sobor trydencki (1545 - 1563) dzialania religijne, edukacyjne i kulturalne majace na celu przekonanie ludzi o wyzszosci katolicyzmu na protestantyzmem, przeciwdzialanie reformacji i odzyskanie dawnej pozzycji przez Kosciol katolicki.
Klasyczne reguly dziela - zgodne z wymogami klasycznymi, antycznymi
Makaranizmy - zwroty, wyrazy pochodzace z innego jezyka
Inne wazne obrazy Caravggia:
-Zlozenie do grobu
-Zasniecie Marii Panny
Inne obrazy Rembrandta:
-Zydowska narzeczona
-Nocna straz
-Oslepienie Samsona
Rubensowski typ urody - kobiety pulchne, wrecz grube. Wyraznie widac wszystkie faldki i zaokraglenia, cellulitus. Wlosy maja dlugie, najczesciej krecone. Cera - piekna, mlecznobiala.
Inne obrazy Vleazqueza:
-Chrystus na krzyzu
-Kuznia Wulkana
Inne obrazy Vermeera:
-Czytajaca list
-Kobieta wazaca perly
-Lekcja muzyki
DonKichot :
-bledny rycerz - ktos, kto ratuje swiat, w imie dobra walczy ze zlem
-donkichoteria - idealizm, wiara w dobro, podstawa niezrozumiala dla otoczenia
-walczyc z wiatrakami - toczyc walke w urojonym przeciwnikiem
Kończy się patronat Apollina, boga spokoju i harmonii.Człowiek barok nie umie juz odnleźć prostych odpowiedzi na podstawowe pytania o sens świata i życia. Odczuwa niepokój i napięcie.
1.1 Czas trwania epoki
Uwaza sie, ze barok trwal do onca XVI wieku do polowy XVIII. Oczywiscie istnieja duze roznice miedzy granicznymi datami epoki w roznych krajach. W Polsce faza wstepna baroku trwa do lat 20. XVII wieku, a rozkwit tej epoki - az do konca XVII wieku. Zmierzch przypadl na czasy saskie (lata 1700 - 1730).
1.2 Nazwa epoki
Slowo barok wywodzi sie z jezyka portugalskiego. Barocco oznacza rzadka i cenna perle o nieregularnym ksztalcie lub w ogole jakis nieprawidlowy, kaprysny wytwor sztuki. A wiec barok to cos pieknego, kunsztownego, tajemniczego. Nazwa jest zagadkowa i metaforyczna, trudna do zrozumienia - podobnie niejednoznaczna jest tworczosc epoki baroku.
Nazwe barok jako okreslenie tworczosci siedemnastego wieku zaczeto stosowac dopiero w wieku XIX.
1.3 Tlo historyczne: sobor trydencki, kontrreformacja, inkwizycja, jezuici
Epoka baroku to przede wszystkim czas kontrreformacji i wprowadzania w zycie postanowien soboru trydenckiego.
Poprzedzajaca barok epoka renesansu to czas reformacji. W miare rozwoju mysli reformacyjnych w Kosciele katolickim ugruntowywalo sie stwierdzenie, ze jednak niektore reformy Kosciola sa niezbedne. i dlatego w 1545 roku w Trydencie zebral sie XIX Sobor Powszechny, czyli wielki zjazd biskupow pod przewodnictwem papieza Pawla III. Obrady z przerwami trwaly osiemnascie lat.
Podczas soboru trydenckiego uchwalono wiel ustaw:
-poglady i nauke Marcina Lutra uznano za herezje
-uporzadkowano administracje Kosciola, wzmocniono dyscypline w Kosciele oraz moralnosc duchownych
-msze swiete mialy byc odprawione tylko po lacinie, a nie w jezykach narodowych, jak postulowali reformatorzy (to obowiazywalo az do II wojny swiatowej)
-potwierdzono autorytet papieza jako glowy Kosciola
Niedlugo po soborze trydenckim ustanowiono Indeks ksiag zakazanych - urzadowy wykaz dziel zakazanych do czytania i postepionych przez Kosciol rzymskokatolicki. Na indeksie znajdowaly sie dziela m.in. Kopernika (O obronie sfer niebieskich), Kartezjusza, Balzaka, Kanta, Woltera, Pascala oraz wielu innych pozniejszych znanych uczonych i pisarzy. najczesciej dziela te byly palone publicznie, aby podkreslic sprzeciw Kosciola wobec ich publikacji.
W czasie kontrreformacji wzmogla sie dzialalnosc inkwizycji - instytucji dzialajacej juz od XIII wieku, ktora zajmowala sie sadzeniem osob podejrzanych o herezje, czyli poglady spoleczne z zalozeniami wiary Kosciola. Inkizycja tepila wszelkie przejawy samodzielnej , orginalnej mysli, w tym takze naukowej. Skazywano na smierc nie tylko osoby bezposrednio podejrzewane o ogloszenie herezji, lecz takze te , ktore bronily heretykow. Od jej wyroku nie bylo odwolania.
Znaczna role podczas kontrreformacji odegral zakon jezuitow. Byl to zakon elitarny: nalezeli do niego nieliczni, wybrani ludzie. Nie zamykano jego czlonkow w klasztorach, ale "wysylano" do spoleczenstwa. Jezuici zakladali i prowadzili szkoly: srednie, zwane kolegami, oraz wyzsze - akademie. Uczyli w nich przede wszystkim jezyka lacinskiego i religii, pomijajac nauki przyrodnicze, humanistyczne, jezyk ojczysty. Wychowali mlodziez w nietorelancji religijnej i uleglosci Kosciolowi.
1.4 Tlo historyczne epoki baroku w Polsce
Okres baroku w Polsce obejmowal caly wiek XVII, jeden z najbardziej niespokojnych w dziejach Rzeczpospolitej.
- Czas wojen - XVII wiek to m. in. wojna z Turcja, potop szwedzki, wojna z Moskwa, powstanie Chmielnickiego, odsiecz Wiednia.
- Wielkosc Rzeczpospolitej - potega owczesnej Polski (drugiego co do wielkosci panstwa Europy) nie rownowazyla panujacych w niej konfliktow narodowosciowych i spolecznych. W wielonarodowosciowej Rzeczpospolitej Polacy stanowili zaledwie ok. 40% ludnosci, a liczba obywateli obcej narodowosci zwiekszyla sie wraz z wlaczaniem do obszarow Rzeczpospolitej nowych ziem wschodnich
-Kontrreformacja w Polsce - w Rzeczpospolitej wprawdzie nie dochodzilo do krwawy wystapien przeciw innowiercom, ale w roku 1658 sejm podjal uchwale dajaca arianom trzy lata na przejscie na katolicyzm. Po uplywie tego okresu zmuszono arian do opuszczenia Rzeczpospolitej. W roku 1717 zaatakowano pozostale odlamy protestanckie, sejm zakazal innowiercom odprawiania publicznych nabozenstw i budowania zaborow. Cenzurowano wszystkie wydawnictwa.
-Roznice spoleczne - coraz gwaltowniej powiekszaly sie roznice spoleczne i majatkowe pomiedzy stanem szlacheckim a bardzo wyzyskiwanym stanem chlopskim. konflikty te przybieraly czesto bardzo radykalne formy (powstanie Kozakow zaporoskich na Ukrainie w roku 1648). Roznice majatkowe istnialy rowniez wewnatrz stanu szlacheckiego (magnateria a szlachta bezrolna).
1.5 Podglady filozoficzne myslicieli siedemnastego wieku.
Siedmenastowieczni mysliciele, ktorych trzeba znac, to:
-Kartezjusz (Rene Descartes)
Jeden z najwiekszych i najwazniejszych filozofow czasow nowozytnych. Postanowil ustalic wspolne i najglebsze zalozenia dla wszystkich dziedzin nauki, by w ten sposob unikac bledu na pierwszym etapie rozumowania. Poszukiwali tzw. metody, czyli sposobu, w jakiej naukowiec lub filozof moglby skutecznie dochodzic prawdy. Aby odnalezc metode, Kartezjusz musial stworzyc caly system filozoficzny odpowiadajacy, wedlug filozofa, na wszystkie z tych najtrudniejszych pytan. Jednoczesnie usilowal ustalic prawde na temat ludzkiego istnienia. Wyszedl z zalozenia, ze fakt, iz zadajemy sobie pytania na temat naszego istnienia, zastanawiamy sie nad nim, to najlepszy dowod na to, ze istniejemy. Cogito ergo sum (mysle, wiec jestem)
-Blaise Pascal
To prawdziwy geniusz, dokonal wielu odkryc w matematyce i fizyce. A oto dwa aspekty jego zalozen filozoficznych:
*porownal czloweika do trzciny na wietrze - slabej i drzacej, ale tez w jakiss sposob silnej, wytrzymalej. Jest to bowiem trzcina myslaca to poglad podobny do filozofii Kartezjusza=: o naszej wyjatkowosci decyduje umiejetnosc myslenia).
*slynny jest zaklad Pascala dotyczacy wiary w Boga. Zastanawiajac sie nad istnieniem Boga, mowimy: Bog jest albo Boga nie ma . Skoro Bog jest - wierzac w Niego i oddajac mu czesc, sporo na ym zyskamy - zycie wieczne i szczescie. Jesl jednak Go nie ma - i tak nic nie stracimy, choc, co prawda takze nic nie zyskamy. A zatem "oplaca sie" stawiac na: Bog jest.
1.6 Inne wazne postacie epoki baroku
Giordano Bruno
To postac jeszcze troche renesansowa. Za podstawe swego naukowego pogladu na swiat uznal odkrycie Kopernika. Chcial poznac przyrode, a przez nia Stworce. Przeciwstawial sie niektorym dzialaniom Kosciola. Uznany za heretyka zostal spalony na stosie na placu Campo di Fiori w Rzymie.
Galilleusz
Przyczynil sie do zwyciestwa idei Kopernika. Wybitny matematyk, fizyk, astronom, zyskal slawe "Kolumba nieba". Skonstruowal teleskop. Oskarzony przez inkwizycje o herezje.
Ludwik XIV
Krol Slonce, jeden z najwiekszych despotow wszech czasow. to on powiedzial: "Panstwo to ja". Za jego panowania francja stala sie potega kkulturalna i gospodarcza, ale jego ekspansywna polityka zagraniczna doprowadzila do wybuchu wojny secesyjnej. Przyniosl swa siedzibe do Wersalu, gdzie kazal wybudowac olbrzymi palac.
Piotr I zwany Wielkim
kolejny Wielki wladca epoki, car Rosji. Chcial, aby Rosja upodobnila sie do panstw Europy zachodniej. Wprowadzil wiele reform, zbudowal miasta (Petersburg), doprowadzil do zmian w obyczajowosci, kulturze. Okrutny, bezwzgledny. Zmiany wprowadzal bezwzglednie, kosztem zycia swoich poddanych.
1.7 Wazne pojecia
-Marianizm
Nazwa pochodzi od nazwiska wloskiego poety Giambattisty Mariana. Glownym zalozeniem marinistow bylo zaszokowanie, zaskoczenie odbiorcy nowym konceptem (czyli pomyslem). marinizm to bogactwo formy, przepych, dekoracyjnosc. Szczegolny nacisk kladziono na forme dziela, nie przestrzegano klasycznych regul poetyckich. Stosowano duzo srodkow stylistycznych, swobode w regulach gramatycznych, makaronizmy. Inna nazwa dla marinizmu to konceptyzm.
-Rokoko
Rokoko to ostatnia, pozna faza baroku. Nazwa pochodzi od rocaille - ozdobnej, orginalnej muszli. Rokoko to styl w sztukach plastycznych, architekturze, take literaturze charakteryzujacy sie lekkoscia, falista linia, plynnoscia form, upodobaniem do chinskich motywow.
-Przerost formy nad trescia
W ten sposob okresla sie czasem sztuke (w tym takze literature) baroku. nie jest to pochleben okreslenie. Artysci baroku, chcac zadziwic, zaskoczyc odbiorce, wzbogacali forme dziela - dbali o jego budowe, ozdabiali go doatkowymi srodkami stylistycznymi. W efekcie dziela baroku sa bardzo bogate, przesadnie ozdobione. Ale nie oznacza to, ze tresc utworow byla zupelnie nieistotna. nieprawda, artysci barokowi podejmowali bardzo wazne tematy i dochodzili do ciekawych wnioskow. A wiec okreslenie "przerost formy nad trescia" jest nieco zbyt krytyczne.
2. Barok w malarstwie, rzezbie i architekturze
2.1 Czym charakteryzowala sie sztuka baroku?
kiedy trzeba scharakteryzowac sztuke baroku, najlepiej spojrzec na rzezbe wloskiego rzezbiarza Gianlorenzo Berniniego przedstawiajaca sw. Terese. Dramatyczne ujecie, ekspresja postaci swietej , rozwichrzone faldy szaty - najwiazniejsze cechy sztuki barokowej.
2.2 Wielcy malarze
W epoce baroku tworzylo kilku wybitnych artystow. Zalyneli swoim nowatorstwem, technika, spojrzeniem na sztuke.
Michelangelo Merisi da Caravaggio (1573 - 1610), malarz wloski
Wieczerza w Emaus
Co przedstawia dzielo? Chrystusa, ktory juz po zmartwychstaniu spotyka swoich uczniow w Emaus. A oni rozpoznaja Go dopiero w chwili, gdy blogoslawil posilek. Ale Chrystus wcsale nie przypomina tego szczuplego mezczyzny z broda, ktory cierpial na krzyzu. na obrazie Caravaggia jest pulchny i bardzo kobiecy. Za to reakcja uczniow (jeden z nich ma przypieta muszle, znak pielgrzyma) jest bardzo prawdopodobna. Jden dramatycznie rozklada rece (skojarzenie z ukzyrzowaniem), drugi podrywa sie z krzesla (zwroc uwage na rozdarty rekaw). Tylko oberzysta niczego nie rozumie - patrzy na Chrystusa i nie wie, kogo ma przed soba.
Charakterystyczne dla Caravaggia:
-Skupienie uwagi na szczegole - zwroc uwage na koszyk z owocami
-dramatyzm sytuacji - na obrazie zostala chwila rozpoznania Chrystusa przez uczniow
-"wciagniecie" widza w scene - przy stole jest miejsce dla widza
-prawdziwosc postaci - zmarszczki, faldy, siwizna - wszystko ukazane z fotograficzna dokladnoscia
-swiatlo pada z lewej strony
Rembrandt van Rijn (1606 - 1669), malarz niderlandzki
Obrazy Redmbrandta nietrudno rozpoznac, glownie ze wzgledu na sposob oswietlaenia. Sa bardzo ciemne. Poza postaciami znajdujacymi sie w centrum, obrazy spowija mrok. Wyraznie oswietlone sa twarze - bardzo prawdziwe, nie upiekszane. Co przedstawie obraz Lekcja anatomii ...? Sekcje zwlok. Wokol prowadzacego ja uczonego skupieni sa sluchajacy go z uwaga medycy. Wspolnie poznaja zagadke ludzkiego ciala. To, co dla wspolczesnej medycyny jest codziennoscia, kilkaset lat temu bylo wielka zagadka. Uczeni nbiora udzial w niezwyklym misterium i maja tego swiadomosc.
Charakterystyczne dla Rembrandta:
-prawdziwosc rysow postaci
-ciemnosc panujaca na obrazie
-bardzo wyrazny kontrast miedzy oswietlonym a zaciemnionymi szczegolami
Peter Paul Rubens (1577 - 1640), malarz niderlandzki
Zaslynal ze swojego upodobania do kobiet o pulchnych ksztalt.
Sad Parysa
Slynna mitologiczna scena. Parys ofiaruje jablko tej, ktora uzna z najpiekniejsza. A przed nim wdziecza sie: Junona (Hera), Wenus (Afrodyta) - to ona wygrala w ocenie Parysa, Minerwa (Atena), Zwroc uwage na pawia stojacego miedzy boginiami. To symbol proznosci. Co bylo efektem tego wydarzenia? Wojna trojanska.
Diego Velazquez (1599 - 1660), malarz hiszpanski
Panny dworskie (uzywa sie tez orginalnej nazwy: Las meninas)
Co to za scena? Po srodku stoi malutka ksiezniczka, infantka malgorzata, wokol niej damy dworu, paz, karlica z wielkim psem. Po lewej stronie sam malarz - Velazquez, a przed niem wielkie plotno, ktore widzimy od tylu. Kto na plotnie? Odpowiedz jest z tylu, w lustrze znajdujacym sie na scianie. Odbijaja sie tam krol i krolowa Hiszpanii. To ich maluje artysta. Obraz Panny dworskie pelen jest zagadek, ukrytych znaczen.
Charqakterystyczne dla Velazqueza:
-Postacie pelne godnosci
-Upodobanie do malowania karlow, blaznow (bez osmieszania ich)
-obrazy pelne ukrytych znaczen
-Charkaterystyczny sposob operowania kolorem (dziela trzeba ogldac z pewnej odleglosci, z bliska szczegoly staja sie platanina dziwnych plam i ksztaltow, z daleka sa prefekcyjne - przyklad : rekaw infantki)
Jan Vermeer (1632 - 1675), malarz niderlandzki
Dziewczyna z dzbanem
Zwyczajana sytuacja - sluzaca nalewa mleko z dzbana. Ale jej gesty sa pelne skupienia, na twarzy widac spokoj, lagodne, miekkie oswietlenie wydobywa piekny kolor z jej zwyczajnego stroju. Cisza, lagodnosc - takie uczucia wywoluje ten obraz.
Charakterystyczne dla Vermeera:
-Skupienie i cisza panujace na obrazie
-delikatne oswietlenie z lewej strony, czesto padajace od wyraznie zaznacznego okna), wydobywajace niektoreszczegoly)
-przedstawianie postaci kobiecych w zwyczajnych sytuacjach
Obraz Czytajaca list Vermeera pojawila sie na egzaminie probnym. I ptania do obrazu wcale nie bylo latwe. Pytano m.in. o znaczenie umieszczenia kotary na obrazie , sposoby operowania swiatlem, sens przedstawionej sceny
3. Architektura baroku
Swiatynie i palace sa bogato zdobione, monumentalne. Renesansowa harmonie zastapily liczne zdobienia, kontrasty, nagromadzenie kopul, zlocen, malowidel, luster. architektura takze wykorzystuje gre swiatel. W polsce przykladami architektury baroku sa : palac w Wilanowie, kosciol sw. Anny i kosciol Swietych piotra i Pawla w Krakowie.
Literatura baroku
3.1 Tworcy literatury swiatowej
Jean de la Fontaine (1621 - 1695)
Najslanniejszy bajkopisarz. Bohaterami jego utworow sa zwierzeta, a tematyka problemy moralno-obyczajowe oraz aktulane kwestie polityczne i spoleczne.
Miguel de Cervantes (1547 - 1616)
Autor Don Kichot - utworu bardzo znaczacego, wciaz aktualnego. To rozprawa o czlowieku, ktory poszukuje prawdziwego obrazu swiata. Opowiesc o kims, kto widzi swiat inaczej, a przez to jest samotny i niezrozumiany. Utwor o tolerancji, o blakaniu, o sile literatury.
Kim jesst Don Kichot?
To jedna z najslynniejszych postaci literackich. Szlachcic z Manchy, ktory po przeczytaniu ksiag rycerskich stracil zmysly i postanowil zostac blednym rycerzem. Wyruszyl w swiat, aby pomagac nieszczesliwym ludziom. W jego szalonej glowie poczciwe wiatraki jawia sie jako olbrzymy, wiesniaczka z Toboso jest ksiezniczka Dulcynea, karczma - zamczyskiem. Dla obrony dobra poswiecila swoje zycie. Obok niego podazal wierny giermek Sancho Pansa. on reprezentuje realistyczne spojrzenia na swiat i zdrowy rozsadek. Te dwie zupelnie kontrastowe postacie uzupelniaja sie i wypieraja.
Don Kichot
-bledny rycerz - ktos, kto ratujr swiat, w imie dobra walczy ze zlem
-donkichoteria - idealizm, wiara w dobro, postawa niezrozumiala dla otoczenia
-walczyc z wiatrakami - toczyc walke urojonym przeciwnikiem
Jean Baptiste Molier (1622 - 1673)
Najwybitniejszy francuski komedipisarz. Aktor, dyrekto teatru, zdobyl przychylnosc Ludwika XIV. W swoich komediach zawarl satyryczny obraz obyczajowosci francuskiej i niezwykla galerie typow ludzkich, uosabiajacych nasze odwieczne wady. jego utwory - komedie charakterow, bezkompromisowo atakujace ludzka oblude, pazernosc, zaslepinie wywolywaly wiele emocji i niejdenokrotnie stawally sie przyczyna ostrych atakow wymierzonych w Moliera. Najbardziej znane sztuki to: Swietoszek, Skapiec, Mieszczanin szlachcicem, Szkola zon, Chory z urojenia, Don Juan.
-Swietoszek
Tytulowy Swietoszek to uosobienie falszu i hipokryzji, czlowiek na pozor pobozny i prawy - w rzeczywistosci chciwy intygrant. Niszczy ludzi i wyzyskuje. Wpatrzony w niego i calkowicie zaslepiony mieszczanin Orgon jest gotowy oddac mu majatek i corke, nie zwazajac zupelnie na jej uczucia. Na szczescie Tartuffe (Swietoszek) zalecal sie takze do zony Orgona, dzieki czemu zostal zdemaskowany.
-Skapiec
Harpagon, bohater komedii Moliera, to najslynniejszy chyba skapiec. Zyja wysla o swojej szkatulce z pieniedzmi, posiadanie jest glownym sensem jego istnienia. Dla pieniedzy niszczy swoja rodzine.
Komedia charakterow - komedia, ktora eksponuje glowna postac, charaktery bohaterow, natomiast fabula jest drugorzedna.
Gatunki literackie uprawiane w barokowej Europie
-sonety - Szekspir
-komedie - molier
-tragedie - Szekspir
-bajki - La Fontaine
-powiesc - Cervantes
-eposy
-tragikomedie
Sarmatyzm - to najwazniejsze slowo charakteryzujace Polske XVII wieku. Sarmatyzmem okresla sie calosc elementow tworzacych kulture szlachty ziemianskiej. to prad charakterystyczny tylko dla Rzeczpospolitej
3.2 Tworcy literatury polskiej
Dokladnie literature baroku poznasz w liceum, w podrecznikach gimnazjalnych nie znajduje sie wiele utworow z tej epoki.
Mikolj Sep-Szarzynski (1550 - 1581)
Zyl w czasach renesansu, zapoczatkowal barok w polskiej literaturze. Zmarl mlodo, a jego zycie nie bylo chyba zbyt szczesliwie - tak przynajmniej wynika z jego tworczosci. Czlowiek w jego utworach jest slaby, samotny, zagubiony, a Bog to nie wyrozumialy Ojciec z poezji kochanowskiego, to surowy i wymagajacy Sedzia, ktory tylko czeka, kiedy czlowiek popelni blad i przegra walke z Szatanem, czyli "srogim ciemnosci hetmanem".
Co napisal?
Cykl wierszy Rytmy abo Wiersze polskie. Oto krotkie fragmenty jedengo z sonetow (O wojnie naszej, ktora wiedziemy z sztanem, swiatem i cialem)
Pokoj szczesliwosc. Ale bojowie
Byt nasz podniebny. On srogi ciemnosci
hetman i swiata lakome marnosci
O nasze pilno czynia zepsowanie.
(...)
Cos bede czynil w tak straszliwym boju?
Watly, niebaczny, rozdwojony w sobie?
*Trescia naszego zycia (bytu podniebnego) jest walka szatanem i slabosciami.
*Inwersja. To zdanie mozna rozumiec nastepujaco: On srogi hetman ciemnosci i lakome marnosci swiata (pokusy) pilno czynia (zabiegaja) o nasze zepsowanie (zepsucie, upadek).
*To celna charakterystyka czlowieka baroku
Jan Andrzej Morsztyn (1621 - 1693)
Syn zamoznego ziemnianina starannie wyksztalcony. Za intrygi na rzecz Francji, ktorych dopuscil sie za panowania Michala Wisniowieckiego i Jana III Sobieskiego, sejm oskarzyl go o zagrade stanu. Morsztyn musial opuscil Polske. Reszte zycia spedzil we Francji. najwybitniejszy przedstawiciel marinizmu w poezji polskiej. Tematem wiekszosci jego utworow jest milosc ukazywana jako namietnosc lub jako uczucie ograniczone konwenansami zycia towarzyskiego.
W swojej tworczosci stosowal wyszukane koncepty, paradoksy, orginalne puenty majace na celu zaskoczenie czytelnika.
Slynny sonet: Do trupa
Zastosowal niesamowity koncept podlegajacy na porownania trupa i zakochanego, wyliczanke podobienstw obu stanow. Okazuje sie , ze tak rozne na pozor stany rzeczywiscie mozna sprowadzic do wspolnego mianownika. Zaskakujaca jest tez puenta: trup jest w lepszej sytuacji, bo nic nie czuje, a zakochany jest bezradny wobec swojego cierpienia.
Jan Chryzostom Pasek (1636 - 1701)
Pochodzil z niezamoznej szlachty. Zaciagnal sie do wojska: walczyl w Danii, bral udzial w bitwach z Moskwa. Po powrocie z wojen ozenil sie i osiadl w majatku ziemskim. Jest glownym bohaterem swojego dziela - Pamietnikow
-Pamietniki
*Ich pierwsza czesc dotyczy wojennych doswiadczen Paska. Walczyl on na ogol dzielnie, ale mozna podejrzewac, ze zapalu do walki to wynik nie tyle milosci do ojczyny, ile ambicji osobistej i checi dobycia lupow. Ciekawosc i zadza przygod byly tez prawdopodobnie przyczyna udzialu Paska w wyprawie do Danii.
*W opisach waznych wydarzen hostorycznych autor skupil uwage na wlasnych przygodach, wyolbrzymiajac niekiedy swa role. Szczegolnie ciekawe sa opisy batalistyczne.
*Pamietniki zawierajaa rowniez dokladny obraz zycia ziemianskiego i obyczajow szlacheckich.
*Autor myslal kategoriami przecietnego szlachcica , totez ucisk i noedole chlopa uwazal za naturalny stan rzeczy. Z typowo sarmacka mentalnoscia odnosil sie do wlasnej klasy i tylko szlachte uwazal za godna przedstawicielke narodu.
*Utwor pisany jest stylem barwnym, dosadnym , wskazujacym na gawedziarski talent autora, nasycony anegdotami i przyslowiami.
*To wlasnie Pamietniki Paska staly sie podstawa do napisania Trylogii Sienkiewicza.
Waclaw Potocki
Tematyka jego utworow jest rozlegla. Krytykowal wady stanu szlacheckiego, niedostatki w systemie prawnym, polityczna slabosc kraju. Ostrzegal przed skutkami blednego postepowania, mogacego doprowadxzic do upadku Rzeczpospolitej. Wina za oslabienie panstwa i upadek tradycji i obyczajow w duzym stopniu obciaza magnaterie. jako byly arianin Potocki ubolewal nad szerzaca sie nietolerancja reliijna i losem inowiercow, krytykujac kosciol katolicki. Jego Transakcja wojny chocimskiej to przyklad siedemnastecznego eposu.
Daniel Naborowski
Reprezentowal nurt poezji metafizycznej (rozwazajacej sens zycia ludzkiego, odwieczne wartosci). W swoich wierszach pisal o przemijaniu, rozdarciu czlowieka miedzy problemami duszy a ciala.
Jan III Sobieski
Tak krol Jan III, slynny zwyciezca spod Wiednia zaslynal takze jako autor. Jego listy pisane w chwilach rozlaki (np. podczas wypeaw wojennych) do malzonki, krolowej marysienki sa wzorem tworczosci epistoralnej. Jan III nie tylko zapewnial zone o swojej milosci do niej, ale tez barwnie opisywal wydarzenia ze swojego zycia. W Listach historycy poszukuja wielu waznyvh informacji na temat epoki.
3.4 Srodki stylistyczne stosowane w poezji barokowej:
- Koncept
Pomysl na nowe, zaskakujace ujecie tematu.
Przyklad: porownanie zakochanego do trupa.
-Oksymoron
Wyjatkowy paradoks i kontrast, zestawienie cech, ktore si e wykluczaja.
Przyklad: goracy lod, zywy trup
-Koncert
Zestawienie przeciwienstw.
Przyklad: milosc i smierc.
-Hiperbola
Celowe wyolbrzymienie cechy lub uczucia, przesada
Przyklad: umieram z milosci.
-Inwersja
Poprzestawianie kolejnosci slow w zdaniu, szyk przestawny, udziwiony..
Przyklad: " ktorych kazdy, poki zyw, niech jesli chce, zazyje."
-Epatowanie brzydota (podkreslenie jej)
Szczegolowe opisowanie bolu, cierpienia, rozkladu ciala.
Opis ukochanej: "jagody tradem, usta czeluscia, wlosy pajeczyna."
-Anafora
Wielokrotne powtorzenia tego samego zwrotu, wyrazu na poczatku kolejnych wersow.
-Paradoks
Zaskakujace sformulowania, pozornie niemozliwe, bez sensu, a jednak oslaniajace prawde o jakims zjawisku.
Przyklad: podobienstwa stanu milosci i smierci.
3.5 Barokowe tematy
Zycie ludzkie
Jest ulotne, pelne niebezpiecznstw, pokus, cierpienia. Bog wymierza surowa kare tym, ktorzy wkrocza na droge zla. Barokowym poetom bardzo daleko do renesansowego optymizmu.
Milosc
Barok - to dla jednych poetow czas glebokiej refleksji nad smutnym ludzkim zyciem, dla innych to czas milosci i zabawy. Wiersze Andrzeja Morsztyna sa mocno frywolne. Nadwrotny poeta nie bal sie wychwalac kobiecych ksztaltow, pisac o zadzy i potrzebach ciala. Milosc to nie tylko wzdychanie i czule listy, to takze namietnosc.
Sztuka
Jej zadaniem nie jest odzwierciedlenie swiata, ale przede wszystkim zadziwianie odbiorcy, zmuszanie do refleksji, podziwianie wyszukanych form.
Obyczaje
W Pamietnikach Paska zostal zawarty dokladny opis obyczajow polskiej szlachty. Z kolei komedie Moliera ukazuja - wprawdzie w krzywym zwierciadle - obyczajowosc mieszczanstwa francuskiego.
Bog, relgia
Spory wyznaniowe, surowa dzialalnosc kontrreformacji, przesladowania innowiercow - barok to czas zastanawiania sie nad wiara chrzescijanska - pozycja kosciola Katolickiego, pogladami protestantow. Skoro za wiare wielu ludzi poswiecilo zycie, wielu tez musialo wyrzec sie swoich pogladow - to naturalne bylo, ze wiekszosc wyksztalconych ludzi epoki starala sie w jakis sposob ustosunkowac do tego trudnego tematu. Temat religii, wiary ludzkiej, istoty boga to jeden z silniejszych motywow w sztuce baroku.
Reformacja - zapoczatkowany w XVI wieku przez Marcina Lutra ruch religijny, postylujacy reforme Kosciola katolickiego. Reformacja doprowadzila do rozlamu chrzescijanstwa i powstania nowych wyznan.
Indeks ksiag zakazanych obowiazywal az do 1966 roku!
Inkwizycja to inaczej Swiete Oficjum. O dzialalnosci inkwizytorow mozesz przeczytac w "Imieniu Rozy" Umberta Eco.
Wazne wydarzenia epoki:
1618 - poczatek wojny trzydziestoletniej
1624 - poczatek rzadow kardynala Richelieu we Francji
1625 zalozenie Nowego Jorku
1648 - traktat westwalski, koniec wojny trzycdziestoletniej
1683 - bitwa pod Wiedniem
1700 - poczatek wojny polnocnej
1713 - koronacja Fryderyka Wilhelma III na krola Prus (Prusy staja sie mocarstwem europejskim)
1721 - koniec wojny polnocnej
1721 - koronacja Piotra I na cesarza rosyjskiego
Wane wydarzenia epoki
1576 - poczatek panowania Stefana Batorego
1587 - poczatek panowania Zygmunta III Wazy
1596 - Warszawa stolica Polski
1600 - poczatek wojen ze Szwecja
1632 - poczatek ppanowania Wladyslawa IV Wazy
1648 - wybuch powstania Chmielnickiego
1648 - poczatek panowania Jana Kazimierza
1655 - 1660 - potop szwedzki
1669 - poczatek panwania Michala Korybuta Wisniowieckiego
1672 - wybuch wojny z Turcja
1673 - poczatek panowania Jana III sobieskiego
1683 - bitwa pod Wiedniem
1697 - poczatek panowania Augusta II Mocnego
1704 - elekcja Stanislawa Leszczynskiego
Najbardziej znany zabor i drukarnia arian (inaczej braci polskich) miescil sie w Rakowie.
Wiek XVII - wojny oraz zycie szlachty znakomicie opisal Henryk Sienkiewicz w Trylogii.
Kontreformacja - zapoczatkowane przez sobor trydencki (1545 - 1563) dzialania religijne, edukacyjne i kulturalne majace na celu przekonanie ludzi o wyzszosci katolicyzmu na protestantyzmem, przeciwdzialanie reformacji i odzyskanie dawnej pozzycji przez Kosciol katolicki.
Klasyczne reguly dziela - zgodne z wymogami klasycznymi, antycznymi
Makaranizmy - zwroty, wyrazy pochodzace z innego jezyka
Inne wazne obrazy Caravggia:
-Zlozenie do grobu
-Zasniecie Marii Panny
Inne obrazy Rembrandta:
-Zydowska narzeczona
-Nocna straz
-Oslepienie Samsona
Rubensowski typ urody - kobiety pulchne, wrecz grube. Wyraznie widac wszystkie faldki i zaokraglenia, cellulitus. Wlosy maja dlugie, najczesciej krecone. Cera - piekna, mlecznobiala.
Inne obrazy Vleazqueza:
-Chrystus na krzyzu
-Kuznia Wulkana
Inne obrazy Vermeera:
-Czytajaca list
-Kobieta wazaca perly
-Lekcja muzyki
DonKichot :
-bledny rycerz - ktos, kto ratuje swiat, w imie dobra walczy ze zlem
-donkichoteria - idealizm, wiara w dobro, podstawa niezrozumiala dla otoczenia
-walczyc z wiatrakami - toczyc walke w urojonym przeciwnikiem
Kończy się patronat Apollina, boga spokoju i harmonii.Człowiek barok nie umie juz odnleźć prostych odpowiedzi na podstawowe pytania o sens świata i życia. Odczuwa niepokój i napięcie.
Barok jest czasem
sensualizmu, emocjonalizmu, dominacji
pierwiasków dinizyskich, zdecydownenie jednorodności myśli i prądów
literackich.
Epoka otrzymała
nazwę, którą zapożyczono ze sztuk plastycznych pod koniec XIX
wieku. Słowo barocco pochodzi z języka portugalskiego i oznacza
perłe o nieregularnych kształtacie, ale także coś napuszonego, dziwacznego i niejasnego. Wcześniejsze określenia miały charakter zdecydowanie negatywny: "epoka upadku" czy "epoka zepsucia smaku".
Czasami także wobec literatury baroku używa się sformułowania nacechowanego pejroratywnie - "przyrost formy nad treścią" - choć można by szukać w tekstach usprawiedliwienia dla takiego sądu, i tak wydaje się on krzywdzący i bardzo uproszczony.
Barok to nazwa europejskich zjawisk kulturowych (poza Francją) obejmujących XVII wiek.
Zwykle nadejście kolejnej epoki wiąże się kryzysem wartości reprezentatywnych przez epokę poprzednią. I tak jest także w tym przypadku. Idee renesansowego humanizmu, przekonanie o harmonii i ładzie świata, o tym , że człowiek przy niewielkim wysiłku potrafi pogodzić wartości ziemskie i wieczne, a także hasła tolerancji religijnej, tak popularne w epoce odrodzenia, okazały się niewystarczające oraz nie do końca prawdziwe.
Barok ukształtował się pod wpływem nowych idei i nowego myślenia o świecie. Ludzie zaczeli się zastanawiać nad sprawami, które przez "renesansowców" zostały jakby pominięte. Przede wszystkim w kulturze, a szczególnie w literaturze daje się się zauważyć niepokój wynikający z fascynacji kwestiami czasu i przemijania. Człowiek epoki baroku ma niezywkle silnie rozwinięte poczucie kruchości własnego życia, jego nietrwałości wobec zjawisk kosmicznych, niewytłumaczalnych. Wie, i to przekonanie często stanowi źródło rozpaczy oraz zgubienia, że jego byt jest tylko chwilą w uniwersalnym wymiarze wielkiego świata, a on sam jest niewiele znaczącą drabiną. Ma zarazem świadomość nieskończonej wieczności, w związku z tym odczuwa potrzebę określenia swojego miejsca. yjąc świadomie, musi wobec świata zająć jakieś stanowisko i ponieść wszystkie konsekwencje swego wyboru. Albo, tak jaak Jan Andrzej Morsztyn, godzi się z tym światem, chwaląc jego nietrwałe uroki, albo, tak jak poeta przełomu - Mikołaj Sęp-Szarzyński - szuka w nietrwałości wartości stałych, zastanawiając się nad kondycją człowieka i zwracając się w chwilach niepewności ku Bogu.
Istotne znaczenie dla myślenia człowieka baroku o świecie miały kwestie religijne. Reformacja dość jednoznacznie określiła problem wewnętrznych dylematów, a biografie twórców epoki potwierdzają dramatyzm wyboru którejś z postaw wyznaniowych. Stad też brały się duchowe problemy ludzi baroku.
FILOZOFIA
Kryzys ideałów renesansowych i tolerancji religijnej przyczynił się do powstania nowej filozofii. Zdecydowanie zrywa ona z myślą odrodzeniową. Barok jest rozdarty wewnętrznie między radością istnienia a świadomością przemijania i nakazem wyrzeczenia się rzeczy materialnych, które wobec wartości duchowych, wiecznych są marnością. Głównym myślicielem tej epoki jest Blaise Pascal.
Blaise Pascal (1623-1662)
Zył tylko 39 lat (nękany przez całe życie chorobą). Ten francuski myśliciel nie stworzył żadnego systemu filozoficznego, ale dorobek matematyczny, publicystyczny i filozoficzny Pascal stawia go w rzędzie największych. Jego poglądy przeszły ciekawą ewolucją od racjonalizmu przez sceptycyzm do mistyki. Pascal, jansenista (pogląd głoszący religijność opartą na rygoryzmie obyczajowym), reprezentuje mistycyzm filozoficzny zbliżający go w pewnym sensie do św. Augustyna. Filozof zdecydowanie przedkłada wiarę nad rozum i wiedzę. Według Pascala racjonalna metoda badań w sprawach ważnych, doniosłych nie daje oczekiwań odpowiedzi, ale sprawia, że człowiek tkwi w martwym punkcie, w którym odczuwa całkowitą, dramatyczną bezradność. Jedynym wyjściem z tego jest tzw. porządek serca ( z franc. l'ordre du coeur) . Dla Pascala właśnie "serce" (wiara) stanowi jedyną, właściwą drogę do poznania rzeczy nadprzyrodzonych. Do takich przekonań filozof doszedł - paradoksalnie - drogą spekulacji rozumowych. Twierdził, że rozumowi trzeba stawiać wysokie wymagania, aby samemu dojść do przeświadczenia, że nie jest w stanie im sprostać. Wtedy pozostaje tylko poddanie się sercu - wierze, mistycznej intuicji.
Interesujący wydaje się w dorobku Pascala dość szczególny, matematyczny dowód istnienia Boga. Teoria ta znana jest pod nazwą zakład Pascala. Francuski filozof nie twierdził, że Bóg istnieje na pewno, ale próbuje w matematyczny sposób udowodnić, czy założenie, że Bóg istnieje, jest korzystniejsze niż to, że Boga nie ma. Pascal uważa, że jeśli człowiek postawi na to, że Bóg jest, staje się zwycięzcą, ponieważ wygrywa wieczność. Zakład Pascala to nic innego jest ukazanie ludziom drogi życia, która prowadzi do szczęścia w Bogu.
Barok to epoka bardzo złożona, niejednoznaczna. Obok mistycznej filozofii Pascala powstaje w tym samym czasie racjonalistyczna doktryna Kartezjusza (jej wpływ widoczny jest dopiero w oświeceniu), doktryna panteistyczna (głosząca, że Bogiem jest wszechświat pojęty jako całość), której twórcą jest Baruch Spinoza, a także mistycyzm religijny reprezentowany przez hiszpańskich świętych - św. Teresę z Avila i św. Jana od Krzyża, których myśl głęboko inspiruje tę epokę.
HISTORIA SZTUKI
Barok w sztuce trwa od końca XVI do połowy XVIII wieku. Obejmuje prawie wszystkie państwa katolickie (poza Francją), zwłaszcza Włochy i Hiszpanię.
Architektura
W architekturze wczesny styl barokowy wyraża się przede wszystkim zdynamizowaniem formy budynków - stosowaniem nieregularnych kształtów i odrzuceniem prostokątnej, harmonijnej formy renesansowej. Ważną cechą wczesnego baroku jest także monumentalizm.
Późniejszy barok idzie w kierunku dekoracyjności objawiającej się często mnogością elementów zdobiących. Budowle z tego okresu charakteryzują się ozdobną, profilowaną linią konturową. Fasady i wnętrza budowli są bogato rzeźbione, a otoczenie obiektu (schody, tarasy, ogrody) - bardzo rozbudowane.
Barok to cza rozkwitu, zrodzonej w renesansie, opery. W związku z tym pojawia się nowa koncepcja rozwiązań we wnętrzach budynku teatralnego. Barokowa widownia zostaje zaprojektowana w kształcie podkowy z zespołem lóż na kilku poziomach. Zmiany dotyczą również samej sceny i całego zaplecza teatru.
W architekturze sakralnej baroku również widoczna jest zasadnicza zmiana. Pierwszym sakralnym obiektem barokowym jest rzymski kościół Il Gesu, którego projektanci odchodzą od harmonii, linii prostych na rzecz nieregularności lini i licznych cofnięć w obrębie bryły oraz wygiętej fasady.
Budowle świeckie to przede wszystkim pałace i rezydencje - o dużych oknach, balkonach, z tarasami, reprezentacyjnymi schodami - wkomponowane w otaczającą je zieleń. Barokowe ogrody, ozdobione licznymi sadzawkami, kaskadami, mostkami i altankami, projektowane są wdług określonych założeń - układ przestrzenny oparty jest na osi symetrii, rozwinięty w określonych formach geometrycznych, a całość musi idealnie pasować do architektury rezydencji.
Przykłady najświętniejszych obiektów barokowych:
-Włochy - kolumnada placu św. Piotra, kościół San Carlo alle Quattro Fontane, Schody Hiszpańskie, fontanna di Trevi w Rzymie, kościół Santa Maria della Salute w Wencji
-Niemcy - zamek królewski w Berlinie, pałac w Poczdamie
-Austria - kościół św. Karola Boromeusza w Wiedniu
-Litwa - kościół św. Kazimierza w Wilnie
-Polska - kościół św. Piotra i Pawła w Krakowie, kościół Wizytek w Warszawie, zamek Lubomirskich w Lancucie, rezydencja Jana III Sobieskiego w Wilanowie, pałac Radziejowskich w Nieborowie.
Malarstwo
W malarstwie pojawia się tzw. styl barokowy.
Cechy stylu barokowego:
-zdynamizowana kompozycja
-intensywna kolorystyka
-napięcie, ruch
-ekspresyjność
-kontrastowość
-orginalność ujęcia tematu
Do najwybitniejszych malarzy barokowych należą: Włoch Caravaggio, Holendrzy Rembrandt van Rijn, Peter Paul Rubens, Jan Vermeer oraz Hiszpan Diego Velazquez.
Caravaggio (1573-1610)
Kontrowersyjny jako malarz i człowiek, odważa się na śmiały krok malarski, przedstawiając na swoich obrazach prostych ludzi jako świętych, a także postaci homoseksualne.
Malarstwo Caravaggio cechują przede wszystkim intensywny koloryt, kontrastowy światłocień, śmiałe skróty perspektywiczne, dynamiczność kompozycji i wyczuwalne napięcie dramatyczne.
Wśród najbardziej znanych półcien artysty znajdują się : "Powołanie św. Mateusza", "Bachus", "Smierć Marii" i "Założenie do grobu"
Rembrandt van Rijn (1606-1669)
Jeden z najciekawszych i najbardziej oryginalnych malarzy europejskiego baroku. Początkowo artysta koncentruje się na sztuce portretu - już wtedy widoczne jest jego zamiłowanie do szczegółu. Ale Rembrandt to przede wszystkim niezrównany mistrz efektów świetlnych. Wielokrotnymi pociągnięciami jasnej farby "oswietla" ciemny, brązowy koloryt płótna.
Najbardziej znane jego obrazy to: "Wymarsz strzelców: (inna nazwa "Straż nocna"), "Lekcja anatomii doktora Tulpa" i "Nawiedzenie".
Peter Paul Rubens (1577-1640)
Rubens jest często nazywany najbardziej zmysłowym malarzem swej epoki. Ten sensualizm można chociażby odnaleźć w obrazie "Ogród miłości", na którym barok króluje w całym przepychu. Widzimy wiele postaci w wystudiowanych pozach, ich twarze są wyraziste, spojrzenia zmysłowe. Tlem jest ogród, w którym "buszują bożki miłości.
Charakterystyczną cechą malarstwa Rubensa jest skłonność do przedstawiania postaci kobiet o pełnych kształtach - od jego nazwiska kształty te nazywa się rubensowskimi.
Diego Velazquez (1599-1660)
Hiszpański portrecista był wyraźnie zafascynowany malarstwem Caravaggia i chętnie wykorzystywał jego technikę. Portrety Velazqueza są efektem wnikliwej obserwacji, charakteryzują się tajemniczym nastrojem i chłodnym, wręcz naturalistycznym spojrzeniem. Najwspanialsze jego obrazy to "Papież Innocenty", wizerunki infantek hiszpańskich.
BÓG W BAROKU
W baroku relacja człowiek-Bóg staje się skomplikowana, bo sama epoka jest niejednorodna światopoglądowo. Można zaryzykować stwierdzenie, że idea Boga barokowego jest połączeniem idei średniowiecznej z renesansową.
Człowiek średniowiecza bał się Boga, często Go do końca nie rozumiejąc. Bóg był bytem odległym, tajemniczym, a Kościół starał się, by takim pozostał, ponieważ dzięki temu mógł sterować ludzkimi myślami i poczynaniami. Renesans wzmocnił samoświadomość i poczucie własnej wartości człowieka, który potrafił przeprowadzić autoanalizę i określić swoje miejsce w rzeczywistości.
W renesansie Bóg przestał być jedynym punktem odniesienia, wyrocznią i jedynym celem. Człowiek tej epoki docenił życie ziemskie, umiał znaleźć radosć nawet w tym chwilowym bycie.
W baroku człowiek dziedziczy tę renesansową wiedzę o sobie i świecie. Potrafi nazywać to, co się w nim dzieje, wiem, że jego życie wewnętrzne jest bardzo bogate. Zna swoje miejsce na ziemi i ma nadzieję na sensowność swojego istnienia. Jednak mimo tej wiedzy i samoświadomości czuje się zagubiony. Bardzo wyraźnie w tej epoce dochodzi do rozdarcia człowieka między wartościami zimskimi a duchowymi. Człowiek ma świadomość nietrwałość ziemskiego świata, ale jednocześnie to właśnie intryguje go i kusi. Z drugiej strony wie, że istnieje "przestrzeń" o wiele ciekawsza i bardziej skomplikowana. To wartości duchowe, w tym przypadku niejako utożsamiane z bogiem oraz Jego ideą.
Poza tym człowiek baroku przerażony jest nieskończonością świata, jego kosmicznym wymiarem, którego nie jest w stanie pojąć.
Połączenie idei Boga średniowiecznego i renesansownego najlepiej widoczne jest w poezji Mikołaja Sępa-Szarzyńskiego. Pota potrafi określić swoje miejsce na ziemi, z pełną świadomością jego nietrwałości. Wie o sobie na tyle dużo, że jest w stanie zanalizować własne słabości i z nim walczyć. Ma wysoki poziom samoświadomości, ale jednocześnie im głębiej wejdzie w siebie, tym bardziej jest przerażony złożonością swojej natury. Przerażony w niemocy i zagubiony, nie zawsze potrafi wybrać to, co właściwe. Prawie wszystkie wiersze tego poety mówią o wyborach człowieka i ponoszonych w związku z nimi rozmaitych konsekwencjach.
Trzeba jednak zaznaczyć, że poza poezją metafizyczną religia w baroku jest traktowana dość dosłownie, na zasadzie ideologii, a Bóg odbierany często w sposób realistycznych - tak jest np. w pamiętnikach Paska, któremu obca jest idea połączenia z Bogiem, przedstawiona przez Sępa.
Stosunek do Boga w poszczególnych epokach jest zawsze odzwierciedleniem wewnętrznych napięć danej epoki i jej światopoglądu. W baroku Bóg jawi się więc jako ostateczny ratunek przed przytłaczającą człowieka świadomością kresu i nieskończoności.
EUROPEJSKA LITERATURA BAROKU
Europejska literatura barokowa, podobnie jak cała epoka, nie była jednolita. Pozostawała jednak pod wyraźnym wpływem prądu barokowego (obok niego istniał jeszcze klasycyzm, widoczny przede wszystkim w literaturze francuskiej), który ukształtował się zwłaszcza we Włoszech i Hiszpanii. Charakterystyczną cechą literatury tego okresu jest tworzenie światów nieograniczonych rygorami naśladowania natury. Barokowi twórcy kreują nową rzeczywistość, która rządzi się prawami fantazji i wyobraźni, a powstaje za pomocą języka obrazu.
Miguel de Cervantes Saavedra (1547-1616)
Najwybitniejszy pisarz hiszpański, autor pierwszej powieści nowożytnej "Don Kichot", wydanej w 1605 roku w Madrycie. Był żołnierzem floty hiszpańskiej, a później urzędnikiem podatkowym. Zaczął pisać w wieku 36 lat, podczas pobytu w więzieniu (przyczyną uwięzienia były podejrzenia pracodawców o nieuczciwość finansową). W momencie ukazania się "Don Kichota" stał się sławny, a jego powieść została od razu przetłumaczona na język angielski i francuski. niestety, sława nie pociągnęła za sobą fortuny, w wieku 60 lat Cervantes umarł w całkowitej biedzie.
"Don Kichot"
To niezwykle interesująca, oryginalna odmiana hiszpańskiego eposu rycerskiego, gatunku bardzo popularnego w tym kraju. Tytułowy bohater jest ostanim błędnym rycerzem (rycerz wędrujący w poszukiwaniu niecodziennych przygód, broniący uciśnionych, ku czci damy swego serca), a jego nieskalany niczym idealizm zostaje przeciwstawiony prozaicznemu, pragmatycznemu widzeniu świata, jaki reprezentuje sługa, Sancho Pansa.
Postać Don Kichota należy do najwspanialszych w historii literatury światowej i to, co stanowi o jej wyjątkowości, sprawia jednocześnie, że nie jest prosta w ocenie. Jedni widzą w nim orginalnego marzyciela, idealistę, który nie chce pogodzić się z rzeczywistością, prawdziwego chrześcijanina, rycerza, dla którego przestrzeganie zasad kodeksu moralnego jest świętością. Inni zarzucają Don Kichotowi brak rozsądku, groteskowość zachowań i niepoprawne marzycielstwo oraz naiwność granicząca z głupotą.
Bohater Cervantesa wzbudza wiele emocji. Nie jest więc postacią papierową, stereotypową, jakich w literaturze wiele. Żeby podkreślić wszystkie cechy Don Kichota, autor dał mu do towarzystwa Sancho Pansę. Prawie wszystko ich różni - wygląd, charakter, postrzeganie świata, a jednak, paradoksalnie, cały czas razem. Tworzy nierozłączny duet idealisty i pragmatyka (warto wspomnieć, że taki pomysł pojawia się także w powieści Denisa Diderota "Kubuś Fatalista i jego pan"). Dla Sancho Pansy wiatrak jest tylko wiatrakiem, a dla Don Kichota staje się groźnym potworem. Który ze sposobów odbierania świata jest lepszy? Dzięki któremu poznanie prawdy staje się bardziej osiągalne? Wydaje się, że ten donkiszotowski, ponieważ w końcu nawet Sancho Pansa rezygnuje ze swojego pragmatyzmu. Według Cervantesa każdy może odnaleźć w sobię tę bliską ostatniemu błędnemu rycerzowi tęsknote za marzeniami.
Pedro Calderon de la Barca (1600-1681)
Jeden z najwybitniejszych dramaturgów baroku hiszpańskiego, pisał dramaty religijne i dworskie. Nazywany mistrzem alegorii, tworzył dzieła otwarte, które dają widzowi i czytelnikowi możliwość wielu interpretacji. Do najbardziej znanych utworów hiszpańskiego autora należą dramat religijny "Książę niezłomny" i dramat filozoficzny "Zycie jest snem".
Barokowe cechy dramatów Calderona:
-kontrastowość
-sensualność
-dynamiczność akcji\-kunsztowność języka
-poetyckość tekstu
-alegoryczność
-wyrazistość scen i bohaterów
-sprzeczność nastrojowa
Zdaniem poezji barokowej jest zaskoczeniem odbiorców. Poeci osiągali ten cel, wykorzystując tradycję petrarkizmu, stosując kunsztowną ornamentykę, niezwykłe metafory, paradoksy, zaskakujące pointy, pisząc językiem skupiającym uwagę odbiorcy. Można wyróżnić dwa nurty poezji barokowej: konceptyzm i poezję metafizyczną.
Konceptyzm
Konceptyzm miał ogromny wpływ ma całą lirykę epoki. Ukształtował się głównie w poezji hiszpańskiej oraz włoskiej. Przedstawiciele konceptyzmu zmierzali do oparcia wypowiedzi poetyckiej na wyrafinowanym pomyśle (koncepcie), który wymagał orginalnej metaforyki i zaskakującej pointy. Podstawowym tematem wierszy była miłość. W dojrzałym baroku konceptyzm stał się niemal wyłącznie popisem mistrzostwa językowego. Poeci tworzący w tym nurcie to przede wszystkim Hiszpan Luis de Gongora y Argote i Włoch Giambattista Marino.
Luis de Gongora y Argote (1561-1627)
Gongora stosował w swojej poezji gry słów, aluzje, skomplikowaną składnię, hiperbole, nagłe przeskoki myśli, wykorzystywał niezwykłe pomysły i skojarzenia. Ale odwoływał się także do do erudycji czytelnika, jego znajomości kultury klasycznej. Jednocześnie poeta przykłada wagę do melodyjności swej poezji. Za pomocą tych środków Gongora przekształcał każdy swój wiersz w zadanie dla umysłu świadomego i wykształconego, zagadkę lub łamigłówkę, której odgadnięcie sprawią odbiorcy szczególną przyjemność. Jego charakterystyczny styl zyskał miano gongoryzmu.
Giambattista Marino (1569-1625)
Dla Marina najważniejsza była forma dzieła. Wykorzystując fantazję i natchnienie, tworzył nowatorskie metafory, wynikające z zaskakujących konceptów wierszy. nie przestrzegał klasycznych reguł poetyckich, korzystał z różnych środków artystycznych i swobodnie podchodził do reguł gramatycznych. Od jego nazwiska utworzono termin marinizm, określający poezję kunsztowną i wyrafinowaną.
Poezja metafizyczna
Poezja metafizyczna, w przeciwieństwie do konceptyzmu, podejmuje tematykę związaną ze sprawami ostatecznymi. Podstawowymi tematami poezji są czas, przemijanie, śmierć i Bóg. Poeci metafizyczni zastanawiają się w swoich wierszach nad paradoksami istnienia i nad kruchością ludzkiego losu. Wybitni przedstawiciele tej poezji to Anglicy John Donne (1572-1631) i George Herbert (1593-1633). Ich język jest precyzyjny, ale wykorzystują konstrukcje charakterystyczne dla baroku - cenią niezwykłą metaforę i oryginalną pointę. Tematyka i forma ich wierszy oraz zawarty w nich ładunek emocjonalny, a także intelektualny zmuszają czytelnika do głębokiej refleksji nad własnym losem.
POLSKA LITERATURA BAROKOWA
Polska literatura epoki baroku jest bardzo niejednorodna. Sredniowieczna i renesansowa podejmowały tematykę wspólną w pewnym sensie wszystkim, posługiwały się podobnymi środkami wyrazu, obracały w kręgach zbliżonej problematyki i stanowiły mniej lub bardziej spójną całość. Literatura baroku jest zróżnicowana pod względem formalnym, i tematycznym. Można jednak wyróżnić trzy główne jej "typy": poezja metafizyczna, poezja dworska, znana inaczej poezją światowych rozkoszy, i literatura sarmacka (nie poezja właśnie, bo pamiętniki Paska to przecież epika).
POEZJA METAFIZYCZNA
Metafizycznej poezji baroku mogłoby patronować zdanie Blaise'a Pascala, będące wizją istoty ludzkiej - "trzciny najwątlejszej w przyrodzie, ale trzciny myślącej". Człowiek jest świadomy kruchości swego losu i jego tragiczności naznaczonej dramatem wyborów. Wie, że w kosmicznej dynamice świata pozostaje niewiele znaczącym zjawiskiem. Jest w walce o siebie i swoje miejsce niezwykle osamotniony i często jedynym ratunkiem dla niego okazuje się Bóg, w którym szuka spokoju, przerażony szybkością życia i jego chwilowością. Takie głównie tematy interesowały poetów metafizycznych, skupiających się na rozmyślaniu o kondycji człowieka we wszechświecie.
Poezja metafizyczna to także rodzaj liryki intelektualnej, w której twórca wymaga udziału czytelnika, stawiając przed nim wielkie problemy, wielkie pytania. To poezja trudna, podejmująca tematy uniwersalne. Jednym z jej przedstawicieli jest poeta przełomu Mikołaj Sęp-Szarzyński, choć trudno jednoznacznie uznać go za twórcę barokowego. Kruchość żywota ludzkiego, kondycja człowieka, nieustanna walka między jego fizycznością a duchowością, byt pojmowany jako bój, szukanie ostoi w Bogu to przecież problemy uniwersalne, których rozwiązania Sęp nieustannie poszukuje.
Innym poeta, który porusza podobne tematy, jest Sebastain Grabowiecki (ok. 1543-1607). On także szuka wyzwolenia od lęku przed uciekającym czasem. I podobnie jak Sęp jest poetą intelektualnym, trudnym. Bohater jego wierszy zostaje jednak pozbawiony Sępowego aktywizmu, nie toczy wojny, szuka uspokojenia, przekonany o beznadziejności ludzkich działań. W utworach Grabowieckiego maleje znaczenie człowieka, wzrasta natomiast znaczenie losu, Boga. Niewiara w ludzkie działanie jest rezultatem braku przekonania o możliwości przezwyciężenia trudności w poznaniu świata. Sęp chciał cały wysiłek człowieka skupić na rozpoznawaniu właściwego kształtu rzeczy. Grabowiecki uważa ten wysiłek za bezcelowy. W jego poezji wartość tracą nie tylko sprawy ziemskie, ale i ziemskie istnienie. Poeta uważa, że śmierć i życie to ten sam proces. W rozpoznawaniu właściwych dróg pomaga człowiekowi tylko zaufanie do Boga.
POEZJA SWIATOWYCH ROZKOSZY
Poezja metafizyczna z założenia i z nazwy podejmuję tematykę ważką. Skupia się na sprawach bytu, kondycji człowieka we wszechświecie i jego kontaktu z bogiem. Poezja światowych rozkoszy, czyli dworska, z samej definicji zajmuję się tematyką lekką i przyjemną, ale to nie znaczy, że zostaje pozbawiona jakichkolwiek istotnych treści. Dążenie do perfekcji w posługiwaniu się różnymi środkami wyarzu nie oznacza przecież pogoni za tanimi efektami. Poezja dworska - główny nurt poezji barokowej - to wiersze błyskotliwe, o tematyce głównie miłosnej i dotyczącej życia dworskiego, będące kunsztowną i wyrafinowaną architekturą słowa. Mistrzem takiej poezji w polskiej literaturze barokowej jest Jan Andrzej Morsztyn, najwybitniejszy i najciekawszy przedstawiciel tego nurtu.
Jan Andrzej Morsztyn (1621-1693)
Twórczość Jana Andrzeja Morsztyna uznawana jest niemal za synonim polskiej poezji barokowej. Ten mistrz słowa urodził się w ziemi sandomierskiej, w rodzinie kalwińskiej. Pochodząc ze srodowiska skromnego wyrósł na pierwszego dostojnika Rzeczpospolitej i wytrawnego dyplomatę.
W roku 1645 uczestniczył w poselstwie do Paryża po Ludwikę Marię i, obdarzony względami przez królową, stał się jednym z najulubieńszych jej dworzan. dwór królewski powierzał mu ważkie misje dyplomatyczne. W tym czasie poeta pozostał zwolennikiem stronnictwa profrancuskiego, a na kolejnych elekcjach popierał kandydatów francuskich, za co zresztą był opłacany przez Ludwika XIV. W następnych latach czynnie uczestniczył w życiu politycznym kraju, a oskarżony o zdradę stanu, w 1683 roku uciekł do Francji, gdzie wcześniej zakupił dobra ziemskie. Do Polski juz nie wrócił.
Twórczość poetycka nie była dla Morsztyna najważniejsza, chociaż to ona zapewniła mu sławę. Wiersze poety zostały zebrane w dwóch tomach: "Kanikuła albo psia gwiazda" (1647) i "Lutnia" (1661). Osobny rozdział zajmują tłumaczenia. Przełożył utwory Torquata Tassa i Giambattisty Marina, a tłumaczenie "Cyda" Pierre'a Corneille'a stanowi jedno z arcydzieł sztuki translatorskiej.
Najbardziej znanym wierszem Morsztyna jest sonet, który cytujemy.
"Do trupa"
Leżysz zabity i jam też zabity,Ty - strzałą śmierci, ja - strzałą miłości, Ty krwie, ja w sobie nie mam rumianości, Ty jawne świece, ja mam płomień skryty,
Tyś na twarz suknem żałobnym nakryty, Jam zawarł zmysły w okropnej ciemności, Ty masz związane ręce, ja wolnościZbywszy mam rozum łańcuchem powity.
Ty jednak milczysz, a mój język kwili, Ty nic nie czujesz, ja cierpię ból srodze, Tyś jak lód, a jam w piekielnej śreżodze.
Ty się rozsypiesz prochem w małej chwili, Ja się nie mogę, stawszy się żywiołem Wiecznym mych ogniów, rozsypać popiołem.
W sonecie tym poeta wykorzystał porawie wszystkie chwyty artystyczne stosowane w epoce baroku. Mamy tu do czynienia z konceptem, przerzutnią, antytezą, kontrastem, dość wyszukaną metaforyką, a nawet z motywem wanitatywnym. Nie można odmówić Morsztynowi pomysłowowości. Wiersz oczywiście zmierza do pointy, a cała jego wymowa dałaby się sprowadzić do jednego pytania: Czyj stan jest gorszy - trupa czy zakochanego?
Dla zaprezentowania kunsztu poetyckiego Morsztyna warto przywoływać kolejny utwór.
"Do Panny"
Twarde z wielkim żelazo topione kłopotem,
Twardy dyament żadnym nie użyty młotem,
Twardy dąb wiekiem starym skamieniały,
Twarde skały na morskie nie dbające wały:
Twardszaś ty, panno, której łzy me nie złamały,
Nad żelazo, dyament, twardy dąb i skały.
Wiersz ten zbudowany jest na zasadzie sumacji: w jego poincie zebrane są wszystkie wymienione wcześniej elementy. Morsztyn zastosował tu powtórzenia, które nadają wierszowi dynamikę, eksponując zabawną pointę. Treść jest raczej błaha, a wymowa utworu daleka od wyrafinowanej - nic nie jest tak twarde jest serce kobiety.
Ogromny wpływ na twórczość Morsztyna wywarła poezja Giambattisty Marina, mistrza wielu poetów europejskich i twórcy nurtu zwanego marinizmem.
Poezja Jana Andrzeja Morsztyna oddaje bogactwo świata, grę ulotnych wartości. by te wartości wyrazić, poeta musi władać słowem niczym mistrz. nie wystarczą zwykłe określenia nazywające rzeczy, niezbędna jest kunsztowna konstrukcja i bezbłędność weryfikacji i bezbłędność wersyfikacji. Morsztyn dąży do ekspresji doskonałej, wychodząc z założenia, że treść poezji jest zamknięta całkowicie w jej wyrazie. Poezja nie jest odbiciem świata, prawdą o rzeczywistości, bo -jak pisze w wierszu "Niestatek" - "prędzej poeta prawdę powie". Ci, którzy się z tym nie zgadzają, mogą z taką samą nadzieją oczekiwać, że ktoś "wiatr w wór zamknie" lub "w sieci obłoki połowi". Według tego najwybitniejszego barokowego poety światowych rozkoszy poezja jest osobistym wyrazem odczuć twórcy, jego intymną przyjemnością.
Daniel Noborowski (1573-1640)
Naborowski nie jest typowym poetą barokowym, ponieważ w swojej twórczości łączy wątki charakterystyczne zarówno dla poezji metafizycznej, jak i dworskiej.
Daniel Naborowski to poeta litewskich Radziwiłłów kalwin znający Europę. Był człowiekiem wszechstronnie wyksztołconym. Studiował medycynę w Bazylei, prawo w Orleanie, mechaniki uczył się prywatnie u Galileusza, poznał także także środowisko naukowe Wittenbergi, Strasburga i Padwy. Zdobył też odbycie w polityce dzięki służbie na dworze Radziwiłłów. Był nie tylko poetą, ale i tłumaczem.
W wierszu "Marność" Naborowski wykorzystał częsty w poezji barokowej motyw wanitatywny. Zacfascowany był, podobnie jak i inni twórcy tej epoki, motywem przemijania i jest on często obecny w jego wierszach.
KRÓTKOŚĆ ŻYWOTA
Godzina za godziną niepojęcie chodzi:
LITERATURA SARMACKA
Sarmatyzm to wykszłcona w końcu XVI wieku formacja kulturowa obejująca ideologię, obyczjowość i kulturę szlachty polskiej do połowy XVIII wieku. Najważniejsze wydaje się źródło sarmatyzmu jako pewnego zbioru poglądów. Wszystko wzieło się z przekonania przedstawicieli szlachty, że w starożytności ziemie ówczesnej Rzeczpospolitej zamieszkiwało waleczne plemię Sarmatów.Od niego to miała wywodzić się szlachta polska; w ten sposób stawiano tę warstwę nad innymi i przepisywano jej szczególną rolę dziejową.
Cechy sarmatyzmu:
-megalomania
-ksenofobia
-deocyjny lkatolicyzm
-tradycjanolizm
-pieniactwo
-ograniczenie intelektualne (prymitywizm)
-rubaszne poczucie humoru
-pijaństwo i obżarstwo
-prywata
Sarmata kojarzy się także z pewnymi cechami fizycznymi. to otyły szlachcic, w tradycyjnym polskim kontuszu, z podgolonym karkiem i z wielkim, sumiastymi wąsami. Typem klasycznego Sarmaty w literaturze jest Onufry Zagłoba z "Trylogii" Sienkiewicza. Z tym że niewątpliwie był on człowiekiem błyskotliwym, z dużym poczuciem humoru , a także wdzięczną postacią literacką, pełną wewnętrznego ciepła. Niemniej jednak stanowi typowy przykład przedstawiciela sarmatyzmu jako pewnej ideologii, myślenia politycznego.
Z czasem saramtyzm stał się pejoratywnym określeniem postawy szlachty, synonimem jej zaściankoci. Przeciw ideologii sarmatyzmu występowali przedstawiciele polskiego oświecenia, dla których była przejawem zacofania, dewocji i niedojrzałości politycznej. Pod koniec wieku XVIII termin "sarmatyzm" zmienił zabarwienie i zacxzęto go także używać na oznaczenie pozytywnych wartości idealizowanej, rycerskiej przeszłości narodowej. Dostrzeżono w tej ideologii nie tylko negatywne cechy, zaczęto zwracać uwagę, że oznacza także demokratyzm, wolność, indywidualizm. Sarmatyzm stał się dla póżniejszych twórców literatury punktem wyjścia do refleksji o miejscu Polski w kulturze europejskiej. Ciekawy sposób rozliczenia się z mitami sarmackimi proponuje Witold Gombrowicz z powieści "Trans-Antlanyk".
W barokowej literaturze XVII wieku literaturę sarmacką reprezentują Jan Chryzostom Pasek i Wacław Potocki.
Jan Chryzostom Pasek (1636-1701)
Urodził się pod Rawą na Mazowszu, w rodzinie szlacheckiej herbu Doliwa. W Rawie uczył się składania wierszy (czym się często chwalił) i posiadł wiedzę religijną. Wcześnie rozpoczął służbą wojskową, podczas wojen ze Szwedami walczył w dywizji Czarnieckiego, potem brał udział w wojnach z Moskwą. W 1661 roku zakończył służbę, ożenił się z posażną wdową Anną Łącką i osiadł na gospodarstwie w Krakowskiem. Odtąd wiódł żywot ziemianina, urozmaicony wyprawami na sejmy, elekcjami lub zjazdami pospolitego ruszenia. Namiętnie procesował się z sąsiadami, a dokumenty przedstawiają Paska jako pienicza i awanturnika, który pięciokronie skazywany był na banicję. U schyłku życia spisał memuary. Należą one do do arcydzieło pamiętnikarstwa polskiego i spotkały się z ogromnym entuzjazmem czytelników, a nawet zostały przetłumaczone na kilka języków.
Pamiętniki
Dzieło Paska dzieli się wyraźnie na dwie części. Pierwsza (1656-1666) obejmuje wojenne losy autora, druga (1667-1688) - ukazuje go jako gospodarza i obywatela. "Pamiętniki" nie zachowywały się w całości.
W części pierwszej Pasek opisuje walki oddziałów Czarnieckiego ze Szwedami, wojny z Maskwą, a także inne wydarzenia historyczne, których był uczestnikiem lub tylko świadkiem. Druga część, bardziej dokumentalna, jest przede wszystkim niewyczerpanym źródłem wiedzy o codziennym sarmackim życiu szlachty, o jej zwyczajach i upodobaniach. Ale wszystkie te relacje mają jedną cechę wspólną: autor skupia się w nich na własnych przygodach, wyolbrzymia i mocno koloryzuje uch znaczenie.
W "Pamiętnikach" Pasek jawi się jako człowiek fanatycznie przywiązany do swobód i przywilejów szlacheckich, który jednak nie pozostaje obojętny na dobro ogółu, zdobywa się na krytycyzm wobec swoich towarzyszy. Cechuje go jednocześnie ciekawość świata i ludzi, ale nie byłby sobą, gdyby wobec innych nacji nie odnosił się z lekką pogradą, manifestując wobec nich poczucie wyższości. Z tekstu wyłania się zatem iobraz szlachcica Sarmaty i choć jego poglądy często budzą sprzeciw, a zachowanie - oburzenie, nie można odmówić autorowi talentu literackiego i bystrości umysłu. Pasek to czasami prymitywny, żywiołowy i rubaszny szlachcic, który Boga traktuje z zadziwiającym realizmem, a świat jest dla niego miejscem nieustannych przygód, wyzwań i awantur.
To, co stanowi o atrakcyjności Paskowego dzieła, to styl "Pamiętników". Autor wyraźnie selekcjonuje wydarzenia, wybierając spośród wszystkie te, które uważa za godne opisania. Posługuje się stylem niesłychanie żywym i barwnym ( to silny subiektywizm dodaje tekstowi tej żywotności i barwności).
Można mieć wątpliwości, czy wszystkie opisane przez Paska zdarzenia rzeczywiście miały miejsce. Trzeba traktować je z przymrużeniem oka - nawet jeśli nie są prawdziwe,, to zostały świetnie wymyślone i opisane. Pasek nie jest bowiem rasowym pamiętnikarzem, ale przede wszystkim wspaniałym gawędziarzem, niezrównanym opowiadaczem historii.
Wacław Potocki (1622-1696)
Urodził się w rodzinie szlacheckiej i został wychowany w duchu ariańskim. W dworzem rodzinnym uczony był przez prywatnego pedagoga, potem prawdopodobnie uczęszczał do szkoły ariańskiej w Raciborsku. Losy jego dalszej edukacji są nieznane. Przez całe życie Potocki zajmował się rodzinym majątkiem. Mając jedynie 17 lat, podjął drugi, obok gospodarzenia, obowiązek szlachcica - służbę żołnierską. Służył w oddziałach hetmana Mikołaja Potockiego na Ukrainie, ale zaraz po tym epizodzie powrócił do ojczystego dworu, gdzie spędził resztę życia.
Osobowość twórczą Potockiego ukształtowały dwa źródła wiedzy - Biblia i antyk. Biblię znał prawie na pamięć, liczne cytaty z tej księgi pojawiają się w całej jego twórczości. Z antyku mniej go interesował mitologia, bliższa była mu historia starożytna - cenił zwłaszcza Tacyta.
Twórczość Wacława Potockiego jest wyrazem obaw poety o przyszłość Rzeczypospolitej. To prawdziwy Sarmata, który broni swej ideologii w jej pierwotnym kształcie, ale także typ Polaka światłego, rozumnego patrioty, który porusza tematykę związaną z rzeczywistością polską. Jego spojrzenie ma charakter krytyczny i moralizatorski. Do najbardziej znanych utworów Potockiego należy epos " Transakcja wojny chocimskiej" i liczne drobne formy poetyckie zebrane w "Moraliach", które uderzają nie tylko ostrością sądów, ale pesymizmem obywatelskiej refleksji.
Transakcja wojny chocimskiej
Jest to właściwie poemat epicki, choć zwykło się go nazywać eposem. składa się z 10 częsci, napisany jest trzynastozgłoskowcem i ma charakter wierszowanej kroniki. Punktem wyjścia treści eposu stały się pamiętniki ojca króla Jana Sobieskiego - Jakuba. Geneza "Transakcji wojny chocimskiej" wynika z krytycznej oceny wojsk pospolitego ruszenia, którym brakuje dyscypliny, ale przede wszystkim ducha walki. Potocki przywołuje postać wielkiego wodza, prawdziwego Sarmaty - Jana Karola Chodkiewicza, który dowodził mężnym wojskiem polskim pod Chocimem. Chory na epliepsję wódz nie poddał się , pełen poświęcenia i heroizmu bronił twoerdzy chocimskiej. Zarówno Chodkiewic, jak i jego wojsko stały się symbolem waleczności, patryiotyzmu, odwagi i wytrwałości. A więc tych cnót, o których zdała się zupełnie zapomnieć współczesna autorowi szlachta.
W epos wplecione są liczne dygresje (liryczne, satyryczne) prezentujące poglądy Potockiego i zawierające celne obserwacje dotyczące Rzeczpospolitej.
Cały poemat tchnie patryiotyzmem, a wskrzeszone przez poetę postaci historyczne mają przypominać Polakom o dawnej świetności ojczyny, przypominać i skłaniać do refleksji.
CHWYTY ARTYSTYCZNE W POEZJI BAROKU
Oczywistą przesadą jest twierdzenie, że poezja baroku to przerost formy nad treścią. Takie generalizowanie zakłada, że wszystkie utwory są błahe treściowo, z czym, rzecz jasna, nie można się zgodzić. Chociaż faktycznie twórcy barokowi ogromną wagę przywiązywali do formy, dbając, aby ich wiersze były kunsztownymi dziełami sztuki.
Spróbujmy przyjrzeć się "chwytom", jakie stosowali poeci baroku, aby zaskoczyć i zadziwić czytelnika. Posłużymy się tu głównie twórczością Jana Andrzeja Morsztyna, który był niewątpliwym mistrzem tego typu poezji.
Koncept
Chyba najważniejszym elementem barokowego wiersza jest wyszukany pomysł - zaskakujący i w miarę możliwości nowatorski. Dzięki niemu wiersz zmienia się w małe arcydzieło konceptualizmu. Najprostszy o kjednocześnie najlepszy przyklad konceptualizmu to sonet "Do trupa", który jest poetycką realizacją Moprsztynowskiego porównania człowieka zakochanego do trupa. Wokół tego pomysłu koncentruje się cała "akcja" utworu.
Epitet
Nic w wierszu barokowym nie można być zwykłe i oklepane. Także epitety, które wydają się dość prostym środkiem wyrazu, muszą być skomplikowanego, wyszukane i rozbudowane. W sztuce konstruowania epitetów celuje oczywiście Morsztyn, w którego wierszach kolejne wymieniane przez poetę przedmioty nie są określane po prostu jedynym słowem, ale opisane za pomocą wielu zaskakujących wyrażeń. Przykładem może służyć wiersz "Do panny" tego poety.
Przerzutnia
Kiedy zdanie nie kończy się w odrębie jednego wersu, ale zostaje przeniesione do następnego, to znaczy, że autor zastosował przerzutnię. W wierszach Morsztyna ta figura stylistyczną jest bardzo często spotykana.
Czemu wysuszyć ogniewm ni e próbuję
Płaczu? Czemu tak z ogniem postępuję (...) (Cuda miłości)
Prędzej kto wiatr w wór zamknie, prędzej i promieni
Słonecznych drobne kąski wżenie do kieszeni (...) (Niestatek)
Ty masz związane ręce, ja, wolności
Zbywszy, mam rozum łańcuchem powity ("Do trupa")
Metafora
Poeci baroku szukali niezwykłych metafor, które miały prowokować do wielu rozwiązań interpretacyjnych, ale same w sobie były jedyne i niepowtarzalne.. Genialnym przykładem niesłychanie wyszukanej i kunsztownej metaforyki jest właściwie cały sonet "Do Trupa" Morsztyna, w którym poeta samym konceptem niejako wymusił orginalną metaforykę. Zakochany człowiek w jego wierszu ma w sobie "ogień skrypty", "zawarł zmysły w okropnej ciemności", ma "rozum łańcuchem spowity" i nie może, "stawszy się żywiołem wiecznych swych ogniów, rozsypać popiołem".
Motyw wanitatywny
Nazwa podchodzi do łacińskiego słowa vanitas, czyli marność. Motyw marnościowy (bardzo częsty w hiszpańskiej poezji barokowej) to wykorzystanie pojęć, które kojarzą się z przemijaniem i niestałością życia, wprowadzają do tekstów tematykę czasu i śmierci. Będą to więc takie słowa jak: popiół, dym, zgliszcza, wiatr, pożoga i ogień.
Antyteza
Antyteza to zestawienie dwóch opozycyjnych znaczeniowo elementów wypowiedzi, najczęściej zadań. Antytezę można też nazwać kontrastem znaczeniowym. była ona jednym z ulubionych chwytów poetów barokowych, którzy często nie wykorzystywali pojedynczej, ale budowali całe konstrukcje antytetyczne. I znowu przykładem jest wiersz "Do trupa" Morsztyna, gdzie w jednej ze strof poeta pisze:
Ty jednak milczysz, a mój język kwili,
Ty nic nie czujesz, ja cierpię ból srodze,
Tyś jak lód, a jam w piekielnej śreżodze.
Oksymoron
Oksymoron to trop stylistyczny wykorzystujący dwa opozycyjne znaczeniowo wyrazy (antonimy), najczęściej rzeczownik z wyrazem określającym. W takim związku dochodzi do metaforycznego przekształcenia znaczeń obu słów, które daje efekt paradoksu. Jedne z najcelniejszych to pary oksymoronów w erotyku "Vaneggiar d'una innamorata" Morsztyna: " I mrozem pałam i ogniami leję", "Mróz gorejący, a ogień lodowaty", "Żyjąc umieram, konam nieśmiertalnie". Najbardziej chyba znanym w poezji polskiej oksymoronem jest ten z pierwszego zdania "Stepów akermańskich" Mickiewicza : "Wpłynąłem na suchego przestwór oceanu".
Pytania retoryczne
Pytanie retoryczne to takie, na które odpowiedż jest oczywista, ale także takie, na które nie oczekuje się odpowiedzi. W wyraźny sposób ożywia wiersz. Wprowadza do niego elementy wątpliwości i refleksji, zmuszając czytelnika do zastanowienia się nad możliwym replikami. Strofa z sonetu Morsztyna jest najlepszym przykładem zastosowania tej figury retorycznej:
Cuda Miłości
Przebóg! Jak żyje, serca już nie mając?
Nie żyjąc, jako ogień w sobie czuję?
Jeśli tym ogniem sam się w sobie psuję,
Czemuż go pieszczę, tak się w nim kochając?
Powtórzenie
Powtórzenie to dwukrotne albo wielokrotne użycie tego samego wyrazu, zdania lub zwrotu w obrębie określonego fragmentu wypowiedzi - wersu, strofy, całego wiersza. W twórczości Morsztyna spotykamy utwory, które całe składają się z powtórzeń, są niejako wyliczanką. Przykładem może to tu być przywołany już wcześniej wiersz "Do panny", w którym powtarza się na początku każdego wersu wyraz "twardy". Wiersz "Niestatek" także zbudowany jest na zasadzie powtórzeń. Powtórzenia nadają tekstowi przyśpieszenie, pewną dynamikę, kierując wiersz ku nieuchronnej poincie.
Pointa
Pointa to właściwie niezbędny element każdego dobrego wiersza, ale poeci baroku stawiali sobie za punkt honoru sfinalizowanie utworu efektywną pointą, która jednocześnie stanowiła zaskakujące rozwiązanie. Takie efektowne zakończenie najlepiej widoczne jest oczywiście w wierszach Morsztyna, zwłaszcza w tych, które zbudowane są na zasadzie sumacji. Tak jest w "Niestatku" i "do panny".
Sumacja
W wierszach barokowych sumacja to point mająca charakter konceptu. Zbiera ona wszystkie wprowadzone przedtem motywy, dając zaskakujący efekt. Wiersz Morsztyna, które cytujemy, jest znakomitym przykładem wykorzystania figury sumacji:
Mistrzostwo w budowaniu figury sumacji osiągnął Daniel Naborowski w przytoczonym wierszu.
NA OCZY KRÓLEWNY ANGIELSKIEJ, KTÓRA BYŁA ZA FRYDERYKIEM,
Czasami także wobec literatury baroku używa się sformułowania nacechowanego pejroratywnie - "przyrost formy nad treścią" - choć można by szukać w tekstach usprawiedliwienia dla takiego sądu, i tak wydaje się on krzywdzący i bardzo uproszczony.
Barok to nazwa europejskich zjawisk kulturowych (poza Francją) obejmujących XVII wiek.
Zwykle nadejście kolejnej epoki wiąże się kryzysem wartości reprezentatywnych przez epokę poprzednią. I tak jest także w tym przypadku. Idee renesansowego humanizmu, przekonanie o harmonii i ładzie świata, o tym , że człowiek przy niewielkim wysiłku potrafi pogodzić wartości ziemskie i wieczne, a także hasła tolerancji religijnej, tak popularne w epoce odrodzenia, okazały się niewystarczające oraz nie do końca prawdziwe.
Barok ukształtował się pod wpływem nowych idei i nowego myślenia o świecie. Ludzie zaczeli się zastanawiać nad sprawami, które przez "renesansowców" zostały jakby pominięte. Przede wszystkim w kulturze, a szczególnie w literaturze daje się się zauważyć niepokój wynikający z fascynacji kwestiami czasu i przemijania. Człowiek epoki baroku ma niezywkle silnie rozwinięte poczucie kruchości własnego życia, jego nietrwałości wobec zjawisk kosmicznych, niewytłumaczalnych. Wie, i to przekonanie często stanowi źródło rozpaczy oraz zgubienia, że jego byt jest tylko chwilą w uniwersalnym wymiarze wielkiego świata, a on sam jest niewiele znaczącą drabiną. Ma zarazem świadomość nieskończonej wieczności, w związku z tym odczuwa potrzebę określenia swojego miejsca. yjąc świadomie, musi wobec świata zająć jakieś stanowisko i ponieść wszystkie konsekwencje swego wyboru. Albo, tak jaak Jan Andrzej Morsztyn, godzi się z tym światem, chwaląc jego nietrwałe uroki, albo, tak jak poeta przełomu - Mikołaj Sęp-Szarzyński - szuka w nietrwałości wartości stałych, zastanawiając się nad kondycją człowieka i zwracając się w chwilach niepewności ku Bogu.
Istotne znaczenie dla myślenia człowieka baroku o świecie miały kwestie religijne. Reformacja dość jednoznacznie określiła problem wewnętrznych dylematów, a biografie twórców epoki potwierdzają dramatyzm wyboru którejś z postaw wyznaniowych. Stad też brały się duchowe problemy ludzi baroku.
FILOZOFIA
Kryzys ideałów renesansowych i tolerancji religijnej przyczynił się do powstania nowej filozofii. Zdecydowanie zrywa ona z myślą odrodzeniową. Barok jest rozdarty wewnętrznie między radością istnienia a świadomością przemijania i nakazem wyrzeczenia się rzeczy materialnych, które wobec wartości duchowych, wiecznych są marnością. Głównym myślicielem tej epoki jest Blaise Pascal.
Blaise Pascal (1623-1662)
Zył tylko 39 lat (nękany przez całe życie chorobą). Ten francuski myśliciel nie stworzył żadnego systemu filozoficznego, ale dorobek matematyczny, publicystyczny i filozoficzny Pascal stawia go w rzędzie największych. Jego poglądy przeszły ciekawą ewolucją od racjonalizmu przez sceptycyzm do mistyki. Pascal, jansenista (pogląd głoszący religijność opartą na rygoryzmie obyczajowym), reprezentuje mistycyzm filozoficzny zbliżający go w pewnym sensie do św. Augustyna. Filozof zdecydowanie przedkłada wiarę nad rozum i wiedzę. Według Pascala racjonalna metoda badań w sprawach ważnych, doniosłych nie daje oczekiwań odpowiedzi, ale sprawia, że człowiek tkwi w martwym punkcie, w którym odczuwa całkowitą, dramatyczną bezradność. Jedynym wyjściem z tego jest tzw. porządek serca ( z franc. l'ordre du coeur) . Dla Pascala właśnie "serce" (wiara) stanowi jedyną, właściwą drogę do poznania rzeczy nadprzyrodzonych. Do takich przekonań filozof doszedł - paradoksalnie - drogą spekulacji rozumowych. Twierdził, że rozumowi trzeba stawiać wysokie wymagania, aby samemu dojść do przeświadczenia, że nie jest w stanie im sprostać. Wtedy pozostaje tylko poddanie się sercu - wierze, mistycznej intuicji.
Interesujący wydaje się w dorobku Pascala dość szczególny, matematyczny dowód istnienia Boga. Teoria ta znana jest pod nazwą zakład Pascala. Francuski filozof nie twierdził, że Bóg istnieje na pewno, ale próbuje w matematyczny sposób udowodnić, czy założenie, że Bóg istnieje, jest korzystniejsze niż to, że Boga nie ma. Pascal uważa, że jeśli człowiek postawi na to, że Bóg jest, staje się zwycięzcą, ponieważ wygrywa wieczność. Zakład Pascala to nic innego jest ukazanie ludziom drogi życia, która prowadzi do szczęścia w Bogu.
Barok to epoka bardzo złożona, niejednoznaczna. Obok mistycznej filozofii Pascala powstaje w tym samym czasie racjonalistyczna doktryna Kartezjusza (jej wpływ widoczny jest dopiero w oświeceniu), doktryna panteistyczna (głosząca, że Bogiem jest wszechświat pojęty jako całość), której twórcą jest Baruch Spinoza, a także mistycyzm religijny reprezentowany przez hiszpańskich świętych - św. Teresę z Avila i św. Jana od Krzyża, których myśl głęboko inspiruje tę epokę.
HISTORIA SZTUKI
Barok w sztuce trwa od końca XVI do połowy XVIII wieku. Obejmuje prawie wszystkie państwa katolickie (poza Francją), zwłaszcza Włochy i Hiszpanię.
Architektura
W architekturze wczesny styl barokowy wyraża się przede wszystkim zdynamizowaniem formy budynków - stosowaniem nieregularnych kształtów i odrzuceniem prostokątnej, harmonijnej formy renesansowej. Ważną cechą wczesnego baroku jest także monumentalizm.
Późniejszy barok idzie w kierunku dekoracyjności objawiającej się często mnogością elementów zdobiących. Budowle z tego okresu charakteryzują się ozdobną, profilowaną linią konturową. Fasady i wnętrza budowli są bogato rzeźbione, a otoczenie obiektu (schody, tarasy, ogrody) - bardzo rozbudowane.
Barok to cza rozkwitu, zrodzonej w renesansie, opery. W związku z tym pojawia się nowa koncepcja rozwiązań we wnętrzach budynku teatralnego. Barokowa widownia zostaje zaprojektowana w kształcie podkowy z zespołem lóż na kilku poziomach. Zmiany dotyczą również samej sceny i całego zaplecza teatru.
W architekturze sakralnej baroku również widoczna jest zasadnicza zmiana. Pierwszym sakralnym obiektem barokowym jest rzymski kościół Il Gesu, którego projektanci odchodzą od harmonii, linii prostych na rzecz nieregularności lini i licznych cofnięć w obrębie bryły oraz wygiętej fasady.
Budowle świeckie to przede wszystkim pałace i rezydencje - o dużych oknach, balkonach, z tarasami, reprezentacyjnymi schodami - wkomponowane w otaczającą je zieleń. Barokowe ogrody, ozdobione licznymi sadzawkami, kaskadami, mostkami i altankami, projektowane są wdług określonych założeń - układ przestrzenny oparty jest na osi symetrii, rozwinięty w określonych formach geometrycznych, a całość musi idealnie pasować do architektury rezydencji.
Przykłady najświętniejszych obiektów barokowych:
-Włochy - kolumnada placu św. Piotra, kościół San Carlo alle Quattro Fontane, Schody Hiszpańskie, fontanna di Trevi w Rzymie, kościół Santa Maria della Salute w Wencji
-Niemcy - zamek królewski w Berlinie, pałac w Poczdamie
-Austria - kościół św. Karola Boromeusza w Wiedniu
-Litwa - kościół św. Kazimierza w Wilnie
-Polska - kościół św. Piotra i Pawła w Krakowie, kościół Wizytek w Warszawie, zamek Lubomirskich w Lancucie, rezydencja Jana III Sobieskiego w Wilanowie, pałac Radziejowskich w Nieborowie.
Malarstwo
W malarstwie pojawia się tzw. styl barokowy.
Cechy stylu barokowego:
-zdynamizowana kompozycja
-intensywna kolorystyka
-napięcie, ruch
-ekspresyjność
-kontrastowość
-orginalność ujęcia tematu
Do najwybitniejszych malarzy barokowych należą: Włoch Caravaggio, Holendrzy Rembrandt van Rijn, Peter Paul Rubens, Jan Vermeer oraz Hiszpan Diego Velazquez.
Caravaggio (1573-1610)
Kontrowersyjny jako malarz i człowiek, odważa się na śmiały krok malarski, przedstawiając na swoich obrazach prostych ludzi jako świętych, a także postaci homoseksualne.
Malarstwo Caravaggio cechują przede wszystkim intensywny koloryt, kontrastowy światłocień, śmiałe skróty perspektywiczne, dynamiczność kompozycji i wyczuwalne napięcie dramatyczne.
Wśród najbardziej znanych półcien artysty znajdują się : "Powołanie św. Mateusza", "Bachus", "Smierć Marii" i "Założenie do grobu"
Rembrandt van Rijn (1606-1669)
Jeden z najciekawszych i najbardziej oryginalnych malarzy europejskiego baroku. Początkowo artysta koncentruje się na sztuce portretu - już wtedy widoczne jest jego zamiłowanie do szczegółu. Ale Rembrandt to przede wszystkim niezrównany mistrz efektów świetlnych. Wielokrotnymi pociągnięciami jasnej farby "oswietla" ciemny, brązowy koloryt płótna.
Najbardziej znane jego obrazy to: "Wymarsz strzelców: (inna nazwa "Straż nocna"), "Lekcja anatomii doktora Tulpa" i "Nawiedzenie".
Peter Paul Rubens (1577-1640)
Rubens jest często nazywany najbardziej zmysłowym malarzem swej epoki. Ten sensualizm można chociażby odnaleźć w obrazie "Ogród miłości", na którym barok króluje w całym przepychu. Widzimy wiele postaci w wystudiowanych pozach, ich twarze są wyraziste, spojrzenia zmysłowe. Tlem jest ogród, w którym "buszują bożki miłości.
Charakterystyczną cechą malarstwa Rubensa jest skłonność do przedstawiania postaci kobiet o pełnych kształtach - od jego nazwiska kształty te nazywa się rubensowskimi.
Diego Velazquez (1599-1660)
Hiszpański portrecista był wyraźnie zafascynowany malarstwem Caravaggia i chętnie wykorzystywał jego technikę. Portrety Velazqueza są efektem wnikliwej obserwacji, charakteryzują się tajemniczym nastrojem i chłodnym, wręcz naturalistycznym spojrzeniem. Najwspanialsze jego obrazy to "Papież Innocenty", wizerunki infantek hiszpańskich.
BÓG W BAROKU
W baroku relacja człowiek-Bóg staje się skomplikowana, bo sama epoka jest niejednorodna światopoglądowo. Można zaryzykować stwierdzenie, że idea Boga barokowego jest połączeniem idei średniowiecznej z renesansową.
Człowiek średniowiecza bał się Boga, często Go do końca nie rozumiejąc. Bóg był bytem odległym, tajemniczym, a Kościół starał się, by takim pozostał, ponieważ dzięki temu mógł sterować ludzkimi myślami i poczynaniami. Renesans wzmocnił samoświadomość i poczucie własnej wartości człowieka, który potrafił przeprowadzić autoanalizę i określić swoje miejsce w rzeczywistości.
W renesansie Bóg przestał być jedynym punktem odniesienia, wyrocznią i jedynym celem. Człowiek tej epoki docenił życie ziemskie, umiał znaleźć radosć nawet w tym chwilowym bycie.
W baroku człowiek dziedziczy tę renesansową wiedzę o sobie i świecie. Potrafi nazywać to, co się w nim dzieje, wiem, że jego życie wewnętrzne jest bardzo bogate. Zna swoje miejsce na ziemi i ma nadzieję na sensowność swojego istnienia. Jednak mimo tej wiedzy i samoświadomości czuje się zagubiony. Bardzo wyraźnie w tej epoce dochodzi do rozdarcia człowieka między wartościami zimskimi a duchowymi. Człowiek ma świadomość nietrwałość ziemskiego świata, ale jednocześnie to właśnie intryguje go i kusi. Z drugiej strony wie, że istnieje "przestrzeń" o wiele ciekawsza i bardziej skomplikowana. To wartości duchowe, w tym przypadku niejako utożsamiane z bogiem oraz Jego ideą.
Poza tym człowiek baroku przerażony jest nieskończonością świata, jego kosmicznym wymiarem, którego nie jest w stanie pojąć.
Połączenie idei Boga średniowiecznego i renesansownego najlepiej widoczne jest w poezji Mikołaja Sępa-Szarzyńskiego. Pota potrafi określić swoje miejsce na ziemi, z pełną świadomością jego nietrwałości. Wie o sobie na tyle dużo, że jest w stanie zanalizować własne słabości i z nim walczyć. Ma wysoki poziom samoświadomości, ale jednocześnie im głębiej wejdzie w siebie, tym bardziej jest przerażony złożonością swojej natury. Przerażony w niemocy i zagubiony, nie zawsze potrafi wybrać to, co właściwe. Prawie wszystkie wiersze tego poety mówią o wyborach człowieka i ponoszonych w związku z nimi rozmaitych konsekwencjach.
Trzeba jednak zaznaczyć, że poza poezją metafizyczną religia w baroku jest traktowana dość dosłownie, na zasadzie ideologii, a Bóg odbierany często w sposób realistycznych - tak jest np. w pamiętnikach Paska, któremu obca jest idea połączenia z Bogiem, przedstawiona przez Sępa.
Stosunek do Boga w poszczególnych epokach jest zawsze odzwierciedleniem wewnętrznych napięć danej epoki i jej światopoglądu. W baroku Bóg jawi się więc jako ostateczny ratunek przed przytłaczającą człowieka świadomością kresu i nieskończoności.
EUROPEJSKA LITERATURA BAROKU
Europejska literatura barokowa, podobnie jak cała epoka, nie była jednolita. Pozostawała jednak pod wyraźnym wpływem prądu barokowego (obok niego istniał jeszcze klasycyzm, widoczny przede wszystkim w literaturze francuskiej), który ukształtował się zwłaszcza we Włoszech i Hiszpanii. Charakterystyczną cechą literatury tego okresu jest tworzenie światów nieograniczonych rygorami naśladowania natury. Barokowi twórcy kreują nową rzeczywistość, która rządzi się prawami fantazji i wyobraźni, a powstaje za pomocą języka obrazu.
Miguel de Cervantes Saavedra (1547-1616)
Najwybitniejszy pisarz hiszpański, autor pierwszej powieści nowożytnej "Don Kichot", wydanej w 1605 roku w Madrycie. Był żołnierzem floty hiszpańskiej, a później urzędnikiem podatkowym. Zaczął pisać w wieku 36 lat, podczas pobytu w więzieniu (przyczyną uwięzienia były podejrzenia pracodawców o nieuczciwość finansową). W momencie ukazania się "Don Kichota" stał się sławny, a jego powieść została od razu przetłumaczona na język angielski i francuski. niestety, sława nie pociągnęła za sobą fortuny, w wieku 60 lat Cervantes umarł w całkowitej biedzie.
"Don Kichot"
To niezwykle interesująca, oryginalna odmiana hiszpańskiego eposu rycerskiego, gatunku bardzo popularnego w tym kraju. Tytułowy bohater jest ostanim błędnym rycerzem (rycerz wędrujący w poszukiwaniu niecodziennych przygód, broniący uciśnionych, ku czci damy swego serca), a jego nieskalany niczym idealizm zostaje przeciwstawiony prozaicznemu, pragmatycznemu widzeniu świata, jaki reprezentuje sługa, Sancho Pansa.
Postać Don Kichota należy do najwspanialszych w historii literatury światowej i to, co stanowi o jej wyjątkowości, sprawia jednocześnie, że nie jest prosta w ocenie. Jedni widzą w nim orginalnego marzyciela, idealistę, który nie chce pogodzić się z rzeczywistością, prawdziwego chrześcijanina, rycerza, dla którego przestrzeganie zasad kodeksu moralnego jest świętością. Inni zarzucają Don Kichotowi brak rozsądku, groteskowość zachowań i niepoprawne marzycielstwo oraz naiwność granicząca z głupotą.
Bohater Cervantesa wzbudza wiele emocji. Nie jest więc postacią papierową, stereotypową, jakich w literaturze wiele. Żeby podkreślić wszystkie cechy Don Kichota, autor dał mu do towarzystwa Sancho Pansę. Prawie wszystko ich różni - wygląd, charakter, postrzeganie świata, a jednak, paradoksalnie, cały czas razem. Tworzy nierozłączny duet idealisty i pragmatyka (warto wspomnieć, że taki pomysł pojawia się także w powieści Denisa Diderota "Kubuś Fatalista i jego pan"). Dla Sancho Pansy wiatrak jest tylko wiatrakiem, a dla Don Kichota staje się groźnym potworem. Który ze sposobów odbierania świata jest lepszy? Dzięki któremu poznanie prawdy staje się bardziej osiągalne? Wydaje się, że ten donkiszotowski, ponieważ w końcu nawet Sancho Pansa rezygnuje ze swojego pragmatyzmu. Według Cervantesa każdy może odnaleźć w sobię tę bliską ostatniemu błędnemu rycerzowi tęsknote za marzeniami.
Pedro Calderon de la Barca (1600-1681)
Jeden z najwybitniejszych dramaturgów baroku hiszpańskiego, pisał dramaty religijne i dworskie. Nazywany mistrzem alegorii, tworzył dzieła otwarte, które dają widzowi i czytelnikowi możliwość wielu interpretacji. Do najbardziej znanych utworów hiszpańskiego autora należą dramat religijny "Książę niezłomny" i dramat filozoficzny "Zycie jest snem".
Barokowe cechy dramatów Calderona:
-kontrastowość
-sensualność
-dynamiczność akcji\-kunsztowność języka
-poetyckość tekstu
-alegoryczność
-wyrazistość scen i bohaterów
-sprzeczność nastrojowa
Zdaniem poezji barokowej jest zaskoczeniem odbiorców. Poeci osiągali ten cel, wykorzystując tradycję petrarkizmu, stosując kunsztowną ornamentykę, niezwykłe metafory, paradoksy, zaskakujące pointy, pisząc językiem skupiającym uwagę odbiorcy. Można wyróżnić dwa nurty poezji barokowej: konceptyzm i poezję metafizyczną.
Konceptyzm
Konceptyzm miał ogromny wpływ ma całą lirykę epoki. Ukształtował się głównie w poezji hiszpańskiej oraz włoskiej. Przedstawiciele konceptyzmu zmierzali do oparcia wypowiedzi poetyckiej na wyrafinowanym pomyśle (koncepcie), który wymagał orginalnej metaforyki i zaskakującej pointy. Podstawowym tematem wierszy była miłość. W dojrzałym baroku konceptyzm stał się niemal wyłącznie popisem mistrzostwa językowego. Poeci tworzący w tym nurcie to przede wszystkim Hiszpan Luis de Gongora y Argote i Włoch Giambattista Marino.
Luis de Gongora y Argote (1561-1627)
Gongora stosował w swojej poezji gry słów, aluzje, skomplikowaną składnię, hiperbole, nagłe przeskoki myśli, wykorzystywał niezwykłe pomysły i skojarzenia. Ale odwoływał się także do do erudycji czytelnika, jego znajomości kultury klasycznej. Jednocześnie poeta przykłada wagę do melodyjności swej poezji. Za pomocą tych środków Gongora przekształcał każdy swój wiersz w zadanie dla umysłu świadomego i wykształconego, zagadkę lub łamigłówkę, której odgadnięcie sprawią odbiorcy szczególną przyjemność. Jego charakterystyczny styl zyskał miano gongoryzmu.
Giambattista Marino (1569-1625)
Dla Marina najważniejsza była forma dzieła. Wykorzystując fantazję i natchnienie, tworzył nowatorskie metafory, wynikające z zaskakujących konceptów wierszy. nie przestrzegał klasycznych reguł poetyckich, korzystał z różnych środków artystycznych i swobodnie podchodził do reguł gramatycznych. Od jego nazwiska utworzono termin marinizm, określający poezję kunsztowną i wyrafinowaną.
Poezja metafizyczna
Poezja metafizyczna, w przeciwieństwie do konceptyzmu, podejmuje tematykę związaną ze sprawami ostatecznymi. Podstawowymi tematami poezji są czas, przemijanie, śmierć i Bóg. Poeci metafizyczni zastanawiają się w swoich wierszach nad paradoksami istnienia i nad kruchością ludzkiego losu. Wybitni przedstawiciele tej poezji to Anglicy John Donne (1572-1631) i George Herbert (1593-1633). Ich język jest precyzyjny, ale wykorzystują konstrukcje charakterystyczne dla baroku - cenią niezwykłą metaforę i oryginalną pointę. Tematyka i forma ich wierszy oraz zawarty w nich ładunek emocjonalny, a także intelektualny zmuszają czytelnika do głębokiej refleksji nad własnym losem.
POLSKA LITERATURA BAROKOWA
Polska literatura epoki baroku jest bardzo niejednorodna. Sredniowieczna i renesansowa podejmowały tematykę wspólną w pewnym sensie wszystkim, posługiwały się podobnymi środkami wyrazu, obracały w kręgach zbliżonej problematyki i stanowiły mniej lub bardziej spójną całość. Literatura baroku jest zróżnicowana pod względem formalnym, i tematycznym. Można jednak wyróżnić trzy główne jej "typy": poezja metafizyczna, poezja dworska, znana inaczej poezją światowych rozkoszy, i literatura sarmacka (nie poezja właśnie, bo pamiętniki Paska to przecież epika).
POEZJA METAFIZYCZNA
Metafizycznej poezji baroku mogłoby patronować zdanie Blaise'a Pascala, będące wizją istoty ludzkiej - "trzciny najwątlejszej w przyrodzie, ale trzciny myślącej". Człowiek jest świadomy kruchości swego losu i jego tragiczności naznaczonej dramatem wyborów. Wie, że w kosmicznej dynamice świata pozostaje niewiele znaczącym zjawiskiem. Jest w walce o siebie i swoje miejsce niezwykle osamotniony i często jedynym ratunkiem dla niego okazuje się Bóg, w którym szuka spokoju, przerażony szybkością życia i jego chwilowością. Takie głównie tematy interesowały poetów metafizycznych, skupiających się na rozmyślaniu o kondycji człowieka we wszechświecie.
Poezja metafizyczna to także rodzaj liryki intelektualnej, w której twórca wymaga udziału czytelnika, stawiając przed nim wielkie problemy, wielkie pytania. To poezja trudna, podejmująca tematy uniwersalne. Jednym z jej przedstawicieli jest poeta przełomu Mikołaj Sęp-Szarzyński, choć trudno jednoznacznie uznać go za twórcę barokowego. Kruchość żywota ludzkiego, kondycja człowieka, nieustanna walka między jego fizycznością a duchowością, byt pojmowany jako bój, szukanie ostoi w Bogu to przecież problemy uniwersalne, których rozwiązania Sęp nieustannie poszukuje.
Innym poeta, który porusza podobne tematy, jest Sebastain Grabowiecki (ok. 1543-1607). On także szuka wyzwolenia od lęku przed uciekającym czasem. I podobnie jak Sęp jest poetą intelektualnym, trudnym. Bohater jego wierszy zostaje jednak pozbawiony Sępowego aktywizmu, nie toczy wojny, szuka uspokojenia, przekonany o beznadziejności ludzkich działań. W utworach Grabowieckiego maleje znaczenie człowieka, wzrasta natomiast znaczenie losu, Boga. Niewiara w ludzkie działanie jest rezultatem braku przekonania o możliwości przezwyciężenia trudności w poznaniu świata. Sęp chciał cały wysiłek człowieka skupić na rozpoznawaniu właściwego kształtu rzeczy. Grabowiecki uważa ten wysiłek za bezcelowy. W jego poezji wartość tracą nie tylko sprawy ziemskie, ale i ziemskie istnienie. Poeta uważa, że śmierć i życie to ten sam proces. W rozpoznawaniu właściwych dróg pomaga człowiekowi tylko zaufanie do Boga.
POEZJA SWIATOWYCH ROZKOSZY
Poezja metafizyczna z założenia i z nazwy podejmuję tematykę ważką. Skupia się na sprawach bytu, kondycji człowieka we wszechświecie i jego kontaktu z bogiem. Poezja światowych rozkoszy, czyli dworska, z samej definicji zajmuję się tematyką lekką i przyjemną, ale to nie znaczy, że zostaje pozbawiona jakichkolwiek istotnych treści. Dążenie do perfekcji w posługiwaniu się różnymi środkami wyarzu nie oznacza przecież pogoni za tanimi efektami. Poezja dworska - główny nurt poezji barokowej - to wiersze błyskotliwe, o tematyce głównie miłosnej i dotyczącej życia dworskiego, będące kunsztowną i wyrafinowaną architekturą słowa. Mistrzem takiej poezji w polskiej literaturze barokowej jest Jan Andrzej Morsztyn, najwybitniejszy i najciekawszy przedstawiciel tego nurtu.
Jan Andrzej Morsztyn (1621-1693)
Twórczość Jana Andrzeja Morsztyna uznawana jest niemal za synonim polskiej poezji barokowej. Ten mistrz słowa urodził się w ziemi sandomierskiej, w rodzinie kalwińskiej. Pochodząc ze srodowiska skromnego wyrósł na pierwszego dostojnika Rzeczpospolitej i wytrawnego dyplomatę.
W roku 1645 uczestniczył w poselstwie do Paryża po Ludwikę Marię i, obdarzony względami przez królową, stał się jednym z najulubieńszych jej dworzan. dwór królewski powierzał mu ważkie misje dyplomatyczne. W tym czasie poeta pozostał zwolennikiem stronnictwa profrancuskiego, a na kolejnych elekcjach popierał kandydatów francuskich, za co zresztą był opłacany przez Ludwika XIV. W następnych latach czynnie uczestniczył w życiu politycznym kraju, a oskarżony o zdradę stanu, w 1683 roku uciekł do Francji, gdzie wcześniej zakupił dobra ziemskie. Do Polski juz nie wrócił.
Twórczość poetycka nie była dla Morsztyna najważniejsza, chociaż to ona zapewniła mu sławę. Wiersze poety zostały zebrane w dwóch tomach: "Kanikuła albo psia gwiazda" (1647) i "Lutnia" (1661). Osobny rozdział zajmują tłumaczenia. Przełożył utwory Torquata Tassa i Giambattisty Marina, a tłumaczenie "Cyda" Pierre'a Corneille'a stanowi jedno z arcydzieł sztuki translatorskiej.
Najbardziej znanym wierszem Morsztyna jest sonet, który cytujemy.
"Do trupa"
Leżysz zabity i jam też zabity,Ty - strzałą śmierci, ja - strzałą miłości, Ty krwie, ja w sobie nie mam rumianości, Ty jawne świece, ja mam płomień skryty,
Tyś na twarz suknem żałobnym nakryty, Jam zawarł zmysły w okropnej ciemności, Ty masz związane ręce, ja wolnościZbywszy mam rozum łańcuchem powity.
Ty jednak milczysz, a mój język kwili, Ty nic nie czujesz, ja cierpię ból srodze, Tyś jak lód, a jam w piekielnej śreżodze.
Ty się rozsypiesz prochem w małej chwili, Ja się nie mogę, stawszy się żywiołem Wiecznym mych ogniów, rozsypać popiołem.
W sonecie tym poeta wykorzystał porawie wszystkie chwyty artystyczne stosowane w epoce baroku. Mamy tu do czynienia z konceptem, przerzutnią, antytezą, kontrastem, dość wyszukaną metaforyką, a nawet z motywem wanitatywnym. Nie można odmówić Morsztynowi pomysłowowości. Wiersz oczywiście zmierza do pointy, a cała jego wymowa dałaby się sprowadzić do jednego pytania: Czyj stan jest gorszy - trupa czy zakochanego?
Dla zaprezentowania kunsztu poetyckiego Morsztyna warto przywoływać kolejny utwór.
"Do Panny"
Twarde z wielkim żelazo topione kłopotem,
Twardy dyament żadnym nie użyty młotem,
Twardy dąb wiekiem starym skamieniały,
Twarde skały na morskie nie dbające wały:
Twardszaś ty, panno, której łzy me nie złamały,
Nad żelazo, dyament, twardy dąb i skały.
Wiersz ten zbudowany jest na zasadzie sumacji: w jego poincie zebrane są wszystkie wymienione wcześniej elementy. Morsztyn zastosował tu powtórzenia, które nadają wierszowi dynamikę, eksponując zabawną pointę. Treść jest raczej błaha, a wymowa utworu daleka od wyrafinowanej - nic nie jest tak twarde jest serce kobiety.
Ogromny wpływ na twórczość Morsztyna wywarła poezja Giambattisty Marina, mistrza wielu poetów europejskich i twórcy nurtu zwanego marinizmem.
Poezja Jana Andrzeja Morsztyna oddaje bogactwo świata, grę ulotnych wartości. by te wartości wyrazić, poeta musi władać słowem niczym mistrz. nie wystarczą zwykłe określenia nazywające rzeczy, niezbędna jest kunsztowna konstrukcja i bezbłędność weryfikacji i bezbłędność wersyfikacji. Morsztyn dąży do ekspresji doskonałej, wychodząc z założenia, że treść poezji jest zamknięta całkowicie w jej wyrazie. Poezja nie jest odbiciem świata, prawdą o rzeczywistości, bo -jak pisze w wierszu "Niestatek" - "prędzej poeta prawdę powie". Ci, którzy się z tym nie zgadzają, mogą z taką samą nadzieją oczekiwać, że ktoś "wiatr w wór zamknie" lub "w sieci obłoki połowi". Według tego najwybitniejszego barokowego poety światowych rozkoszy poezja jest osobistym wyrazem odczuć twórcy, jego intymną przyjemnością.
Daniel Noborowski (1573-1640)
Naborowski nie jest typowym poetą barokowym, ponieważ w swojej twórczości łączy wątki charakterystyczne zarówno dla poezji metafizycznej, jak i dworskiej.
Daniel Naborowski to poeta litewskich Radziwiłłów kalwin znający Europę. Był człowiekiem wszechstronnie wyksztołconym. Studiował medycynę w Bazylei, prawo w Orleanie, mechaniki uczył się prywatnie u Galileusza, poznał także także środowisko naukowe Wittenbergi, Strasburga i Padwy. Zdobył też odbycie w polityce dzięki służbie na dworze Radziwiłłów. Był nie tylko poetą, ale i tłumaczem.
W wierszu "Marność" Naborowski wykorzystał częsty w poezji barokowej motyw wanitatywny. Zacfascowany był, podobnie jak i inni twórcy tej epoki, motywem przemijania i jest on często obecny w jego wierszach.
KRÓTKOŚĆ ŻYWOTA
Godzina za godziną niepojęcie chodzi:
LITERATURA SARMACKA
Sarmatyzm to wykszłcona w końcu XVI wieku formacja kulturowa obejująca ideologię, obyczjowość i kulturę szlachty polskiej do połowy XVIII wieku. Najważniejsze wydaje się źródło sarmatyzmu jako pewnego zbioru poglądów. Wszystko wzieło się z przekonania przedstawicieli szlachty, że w starożytności ziemie ówczesnej Rzeczpospolitej zamieszkiwało waleczne plemię Sarmatów.Od niego to miała wywodzić się szlachta polska; w ten sposób stawiano tę warstwę nad innymi i przepisywano jej szczególną rolę dziejową.
Cechy sarmatyzmu:
-megalomania
-ksenofobia
-deocyjny lkatolicyzm
-tradycjanolizm
-pieniactwo
-ograniczenie intelektualne (prymitywizm)
-rubaszne poczucie humoru
-pijaństwo i obżarstwo
-prywata
Sarmata kojarzy się także z pewnymi cechami fizycznymi. to otyły szlachcic, w tradycyjnym polskim kontuszu, z podgolonym karkiem i z wielkim, sumiastymi wąsami. Typem klasycznego Sarmaty w literaturze jest Onufry Zagłoba z "Trylogii" Sienkiewicza. Z tym że niewątpliwie był on człowiekiem błyskotliwym, z dużym poczuciem humoru , a także wdzięczną postacią literacką, pełną wewnętrznego ciepła. Niemniej jednak stanowi typowy przykład przedstawiciela sarmatyzmu jako pewnej ideologii, myślenia politycznego.
Z czasem saramtyzm stał się pejoratywnym określeniem postawy szlachty, synonimem jej zaściankoci. Przeciw ideologii sarmatyzmu występowali przedstawiciele polskiego oświecenia, dla których była przejawem zacofania, dewocji i niedojrzałości politycznej. Pod koniec wieku XVIII termin "sarmatyzm" zmienił zabarwienie i zacxzęto go także używać na oznaczenie pozytywnych wartości idealizowanej, rycerskiej przeszłości narodowej. Dostrzeżono w tej ideologii nie tylko negatywne cechy, zaczęto zwracać uwagę, że oznacza także demokratyzm, wolność, indywidualizm. Sarmatyzm stał się dla póżniejszych twórców literatury punktem wyjścia do refleksji o miejscu Polski w kulturze europejskiej. Ciekawy sposób rozliczenia się z mitami sarmackimi proponuje Witold Gombrowicz z powieści "Trans-Antlanyk".
W barokowej literaturze XVII wieku literaturę sarmacką reprezentują Jan Chryzostom Pasek i Wacław Potocki.
Jan Chryzostom Pasek (1636-1701)
Urodził się pod Rawą na Mazowszu, w rodzinie szlacheckiej herbu Doliwa. W Rawie uczył się składania wierszy (czym się często chwalił) i posiadł wiedzę religijną. Wcześnie rozpoczął służbą wojskową, podczas wojen ze Szwedami walczył w dywizji Czarnieckiego, potem brał udział w wojnach z Moskwą. W 1661 roku zakończył służbę, ożenił się z posażną wdową Anną Łącką i osiadł na gospodarstwie w Krakowskiem. Odtąd wiódł żywot ziemianina, urozmaicony wyprawami na sejmy, elekcjami lub zjazdami pospolitego ruszenia. Namiętnie procesował się z sąsiadami, a dokumenty przedstawiają Paska jako pienicza i awanturnika, który pięciokronie skazywany był na banicję. U schyłku życia spisał memuary. Należą one do do arcydzieło pamiętnikarstwa polskiego i spotkały się z ogromnym entuzjazmem czytelników, a nawet zostały przetłumaczone na kilka języków.
Pamiętniki
Dzieło Paska dzieli się wyraźnie na dwie części. Pierwsza (1656-1666) obejmuje wojenne losy autora, druga (1667-1688) - ukazuje go jako gospodarza i obywatela. "Pamiętniki" nie zachowywały się w całości.
W części pierwszej Pasek opisuje walki oddziałów Czarnieckiego ze Szwedami, wojny z Maskwą, a także inne wydarzenia historyczne, których był uczestnikiem lub tylko świadkiem. Druga część, bardziej dokumentalna, jest przede wszystkim niewyczerpanym źródłem wiedzy o codziennym sarmackim życiu szlachty, o jej zwyczajach i upodobaniach. Ale wszystkie te relacje mają jedną cechę wspólną: autor skupia się w nich na własnych przygodach, wyolbrzymia i mocno koloryzuje uch znaczenie.
W "Pamiętnikach" Pasek jawi się jako człowiek fanatycznie przywiązany do swobód i przywilejów szlacheckich, który jednak nie pozostaje obojętny na dobro ogółu, zdobywa się na krytycyzm wobec swoich towarzyszy. Cechuje go jednocześnie ciekawość świata i ludzi, ale nie byłby sobą, gdyby wobec innych nacji nie odnosił się z lekką pogradą, manifestując wobec nich poczucie wyższości. Z tekstu wyłania się zatem iobraz szlachcica Sarmaty i choć jego poglądy często budzą sprzeciw, a zachowanie - oburzenie, nie można odmówić autorowi talentu literackiego i bystrości umysłu. Pasek to czasami prymitywny, żywiołowy i rubaszny szlachcic, który Boga traktuje z zadziwiającym realizmem, a świat jest dla niego miejscem nieustannych przygód, wyzwań i awantur.
To, co stanowi o atrakcyjności Paskowego dzieła, to styl "Pamiętników". Autor wyraźnie selekcjonuje wydarzenia, wybierając spośród wszystkie te, które uważa za godne opisania. Posługuje się stylem niesłychanie żywym i barwnym ( to silny subiektywizm dodaje tekstowi tej żywotności i barwności).
Można mieć wątpliwości, czy wszystkie opisane przez Paska zdarzenia rzeczywiście miały miejsce. Trzeba traktować je z przymrużeniem oka - nawet jeśli nie są prawdziwe,, to zostały świetnie wymyślone i opisane. Pasek nie jest bowiem rasowym pamiętnikarzem, ale przede wszystkim wspaniałym gawędziarzem, niezrównanym opowiadaczem historii.
Wacław Potocki (1622-1696)
Urodził się w rodzinie szlacheckiej i został wychowany w duchu ariańskim. W dworzem rodzinnym uczony był przez prywatnego pedagoga, potem prawdopodobnie uczęszczał do szkoły ariańskiej w Raciborsku. Losy jego dalszej edukacji są nieznane. Przez całe życie Potocki zajmował się rodzinym majątkiem. Mając jedynie 17 lat, podjął drugi, obok gospodarzenia, obowiązek szlachcica - służbę żołnierską. Służył w oddziałach hetmana Mikołaja Potockiego na Ukrainie, ale zaraz po tym epizodzie powrócił do ojczystego dworu, gdzie spędził resztę życia.
Osobowość twórczą Potockiego ukształtowały dwa źródła wiedzy - Biblia i antyk. Biblię znał prawie na pamięć, liczne cytaty z tej księgi pojawiają się w całej jego twórczości. Z antyku mniej go interesował mitologia, bliższa była mu historia starożytna - cenił zwłaszcza Tacyta.
Twórczość Wacława Potockiego jest wyrazem obaw poety o przyszłość Rzeczypospolitej. To prawdziwy Sarmata, który broni swej ideologii w jej pierwotnym kształcie, ale także typ Polaka światłego, rozumnego patrioty, który porusza tematykę związaną z rzeczywistością polską. Jego spojrzenie ma charakter krytyczny i moralizatorski. Do najbardziej znanych utworów Potockiego należy epos " Transakcja wojny chocimskiej" i liczne drobne formy poetyckie zebrane w "Moraliach", które uderzają nie tylko ostrością sądów, ale pesymizmem obywatelskiej refleksji.
Transakcja wojny chocimskiej
Jest to właściwie poemat epicki, choć zwykło się go nazywać eposem. składa się z 10 częsci, napisany jest trzynastozgłoskowcem i ma charakter wierszowanej kroniki. Punktem wyjścia treści eposu stały się pamiętniki ojca króla Jana Sobieskiego - Jakuba. Geneza "Transakcji wojny chocimskiej" wynika z krytycznej oceny wojsk pospolitego ruszenia, którym brakuje dyscypliny, ale przede wszystkim ducha walki. Potocki przywołuje postać wielkiego wodza, prawdziwego Sarmaty - Jana Karola Chodkiewicza, który dowodził mężnym wojskiem polskim pod Chocimem. Chory na epliepsję wódz nie poddał się , pełen poświęcenia i heroizmu bronił twoerdzy chocimskiej. Zarówno Chodkiewic, jak i jego wojsko stały się symbolem waleczności, patryiotyzmu, odwagi i wytrwałości. A więc tych cnót, o których zdała się zupełnie zapomnieć współczesna autorowi szlachta.
W epos wplecione są liczne dygresje (liryczne, satyryczne) prezentujące poglądy Potockiego i zawierające celne obserwacje dotyczące Rzeczpospolitej.
Cały poemat tchnie patryiotyzmem, a wskrzeszone przez poetę postaci historyczne mają przypominać Polakom o dawnej świetności ojczyny, przypominać i skłaniać do refleksji.
CHWYTY ARTYSTYCZNE W POEZJI BAROKU
Oczywistą przesadą jest twierdzenie, że poezja baroku to przerost formy nad treścią. Takie generalizowanie zakłada, że wszystkie utwory są błahe treściowo, z czym, rzecz jasna, nie można się zgodzić. Chociaż faktycznie twórcy barokowi ogromną wagę przywiązywali do formy, dbając, aby ich wiersze były kunsztownymi dziełami sztuki.
Spróbujmy przyjrzeć się "chwytom", jakie stosowali poeci baroku, aby zaskoczyć i zadziwić czytelnika. Posłużymy się tu głównie twórczością Jana Andrzeja Morsztyna, który był niewątpliwym mistrzem tego typu poezji.
Koncept
Chyba najważniejszym elementem barokowego wiersza jest wyszukany pomysł - zaskakujący i w miarę możliwości nowatorski. Dzięki niemu wiersz zmienia się w małe arcydzieło konceptualizmu. Najprostszy o kjednocześnie najlepszy przyklad konceptualizmu to sonet "Do trupa", który jest poetycką realizacją Moprsztynowskiego porównania człowieka zakochanego do trupa. Wokół tego pomysłu koncentruje się cała "akcja" utworu.
Epitet
Nic w wierszu barokowym nie można być zwykłe i oklepane. Także epitety, które wydają się dość prostym środkiem wyrazu, muszą być skomplikowanego, wyszukane i rozbudowane. W sztuce konstruowania epitetów celuje oczywiście Morsztyn, w którego wierszach kolejne wymieniane przez poetę przedmioty nie są określane po prostu jedynym słowem, ale opisane za pomocą wielu zaskakujących wyrażeń. Przykładem może służyć wiersz "Do panny" tego poety.
Przerzutnia
Kiedy zdanie nie kończy się w odrębie jednego wersu, ale zostaje przeniesione do następnego, to znaczy, że autor zastosował przerzutnię. W wierszach Morsztyna ta figura stylistyczną jest bardzo często spotykana.
Czemu wysuszyć ogniewm ni e próbuję
Płaczu? Czemu tak z ogniem postępuję (...) (Cuda miłości)
Prędzej kto wiatr w wór zamknie, prędzej i promieni
Słonecznych drobne kąski wżenie do kieszeni (...) (Niestatek)
Ty masz związane ręce, ja, wolności
Zbywszy, mam rozum łańcuchem powity ("Do trupa")
Metafora
Poeci baroku szukali niezwykłych metafor, które miały prowokować do wielu rozwiązań interpretacyjnych, ale same w sobie były jedyne i niepowtarzalne.. Genialnym przykładem niesłychanie wyszukanej i kunsztownej metaforyki jest właściwie cały sonet "Do Trupa" Morsztyna, w którym poeta samym konceptem niejako wymusił orginalną metaforykę. Zakochany człowiek w jego wierszu ma w sobie "ogień skrypty", "zawarł zmysły w okropnej ciemności", ma "rozum łańcuchem spowity" i nie może, "stawszy się żywiołem wiecznych swych ogniów, rozsypać popiołem".
Motyw wanitatywny
Nazwa podchodzi do łacińskiego słowa vanitas, czyli marność. Motyw marnościowy (bardzo częsty w hiszpańskiej poezji barokowej) to wykorzystanie pojęć, które kojarzą się z przemijaniem i niestałością życia, wprowadzają do tekstów tematykę czasu i śmierci. Będą to więc takie słowa jak: popiół, dym, zgliszcza, wiatr, pożoga i ogień.
Antyteza
Antyteza to zestawienie dwóch opozycyjnych znaczeniowo elementów wypowiedzi, najczęściej zadań. Antytezę można też nazwać kontrastem znaczeniowym. była ona jednym z ulubionych chwytów poetów barokowych, którzy często nie wykorzystywali pojedynczej, ale budowali całe konstrukcje antytetyczne. I znowu przykładem jest wiersz "Do trupa" Morsztyna, gdzie w jednej ze strof poeta pisze:
Ty jednak milczysz, a mój język kwili,
Ty nic nie czujesz, ja cierpię ból srodze,
Tyś jak lód, a jam w piekielnej śreżodze.
Oksymoron
Oksymoron to trop stylistyczny wykorzystujący dwa opozycyjne znaczeniowo wyrazy (antonimy), najczęściej rzeczownik z wyrazem określającym. W takim związku dochodzi do metaforycznego przekształcenia znaczeń obu słów, które daje efekt paradoksu. Jedne z najcelniejszych to pary oksymoronów w erotyku "Vaneggiar d'una innamorata" Morsztyna: " I mrozem pałam i ogniami leję", "Mróz gorejący, a ogień lodowaty", "Żyjąc umieram, konam nieśmiertalnie". Najbardziej chyba znanym w poezji polskiej oksymoronem jest ten z pierwszego zdania "Stepów akermańskich" Mickiewicza : "Wpłynąłem na suchego przestwór oceanu".
Pytania retoryczne
Pytanie retoryczne to takie, na które odpowiedż jest oczywista, ale także takie, na które nie oczekuje się odpowiedzi. W wyraźny sposób ożywia wiersz. Wprowadza do niego elementy wątpliwości i refleksji, zmuszając czytelnika do zastanowienia się nad możliwym replikami. Strofa z sonetu Morsztyna jest najlepszym przykładem zastosowania tej figury retorycznej:
Cuda Miłości
Przebóg! Jak żyje, serca już nie mając?
Nie żyjąc, jako ogień w sobie czuję?
Jeśli tym ogniem sam się w sobie psuję,
Czemuż go pieszczę, tak się w nim kochając?
Powtórzenie
Powtórzenie to dwukrotne albo wielokrotne użycie tego samego wyrazu, zdania lub zwrotu w obrębie określonego fragmentu wypowiedzi - wersu, strofy, całego wiersza. W twórczości Morsztyna spotykamy utwory, które całe składają się z powtórzeń, są niejako wyliczanką. Przykładem może to tu być przywołany już wcześniej wiersz "Do panny", w którym powtarza się na początku każdego wersu wyraz "twardy". Wiersz "Niestatek" także zbudowany jest na zasadzie powtórzeń. Powtórzenia nadają tekstowi przyśpieszenie, pewną dynamikę, kierując wiersz ku nieuchronnej poincie.
Pointa
Pointa to właściwie niezbędny element każdego dobrego wiersza, ale poeci baroku stawiali sobie za punkt honoru sfinalizowanie utworu efektywną pointą, która jednocześnie stanowiła zaskakujące rozwiązanie. Takie efektowne zakończenie najlepiej widoczne jest oczywiście w wierszach Morsztyna, zwłaszcza w tych, które zbudowane są na zasadzie sumacji. Tak jest w "Niestatku" i "do panny".
Sumacja
W wierszach barokowych sumacja to point mająca charakter konceptu. Zbiera ona wszystkie wprowadzone przedtem motywy, dając zaskakujący efekt. Wiersz Morsztyna, które cytujemy, jest znakomitym przykładem wykorzystania figury sumacji:
Mistrzostwo w budowaniu figury sumacji osiągnął Daniel Naborowski w przytoczonym wierszu.
NA OCZY KRÓLEWNY ANGIELSKIEJ, KTÓRA BYŁA ZA FRYDERYKIEM,
Komentarze
Prześlij komentarz