Ustroje polityczne

1. Demokracja

a) Czym charakteryzujace sie demokracja?

Zrodlem w panstwie demokratycznym jest wola wiekszosci obywsateli. Jednoczesnie obywatele demokratycznego panstwa  posiadaja  takie wolnosci polityczne, ktore gwarantuja im rzeczywiste sprawowanie wladzy.

b) Dlaczego w panstwie demokratycznym tak wazne jest postrzeganie zasad tolerancji?

Poniewaz nie kwestionuje sie prawa kazdego czlowieka do posiadania odmiennych poglodow na temat najroznorodnijeszych zjawisk wspolczesnego swiata. Uznaje sie, ze wszyscy maja prawo do realizacji swych planow, organizowania swego zycia w sposob, ktory uznaja za najlepszy. Oczywiscie, szacunek dla przekonan i pogladow innych ludzi ma swoje granice. Chociaz tolarancja obowiazuje nawet wobec  tych, ktorzy sa przciwnikami demokracji, to jednak musza oni w swojej dzialalnosci przestrzegac obowiazujacych przepisow prawa  (norm prawnych). Nie mozna bezkarnie realizowac idei zbrodniczych, zagrazajacych porzadkowi spolecznemu.

c) Jakie wartosci realizowane sa w demokracji?

Za podstawowa wartosc uznaje sie wolnosc kazdej jednostki. Rownie wazna  jest zasada rownosci obywateli wobec przepisow prawa obowiazujacego w danym panstwie (takie sammo prawo obowiazuje kazdego czlowieka, niezaleznie od tego , jaka pelni funkcje i jaka pozycje zajmuje  w hierachii solecznej). W panstwie demokratycznym obowiazuje rowniez zasada sprawiedliwosci: kazdy czlowiek jest oceniany wedlug tych samych zasad i kryteriow.

d) Jakie prawa posiadaja obywatele w panstwie demokratycznym?

- Moga tworzyc partie i organizacje polutyczne.

-Moga brac udzial w wyborach i oddawac glosy na tych  kandydatow, ktorych popieraja.

-Jezeli beda sadzeni za popelnienie jakiegos przestepstwa ,to staja sie  przed niezawislymi sadami, czyli takimi, w ktorych  sedziowie przestrzagaja obowiazujacego prawa i nie moga ulegac wplywom ani naciskom np. ze strony jakichkolwiek wladz.

-Obywatele panstwa demokratycznego maja dostep do prasy i telewizji, czyli srodkow masowego przekazu, ktore dzialaja  niezaleznie.

2. Republika

a) Czym jest republika?

To taka forma ustroju panstwowego, w ktorej organy najwyzsze (prezydent, parlament) powowlane sa na sicicsle okreslony czas w wyniku wyborow posrednich  lub bezposrednich . Ta forma ustroju jest szczegolnie  charakterystycznych dla XX wieku. Kiedy w wielu panstwach obalono lub zniesiono monarchie, zastopiona ja wlasnie ustrojem republikanskiem.

b) Ktore panstwa europejskie sa republikami?

Sa to np. Francja, Wlochy, Czechy, Slowacja, Austria, Szwajcaria. Istnieja jednak miedzy tymi republikami roznice . We Francji obowiazuje silna wladza prezydencka ( odgrywa on bardzo istotna role w politycwe). Austia, Szwajcaria to republiki federalne. Tworzace je kraje zwiazkowe posiadaja duzy zakres samodzielnosci w dziedzinie ustawodawczej. i sadowniczej.

3. Monarchia parlamentarna

a) Czym charakteryzuje sie wspolczesna monarchia parlamentarna?

Monarchia pelni glownie funkcje reprezentacyjne (np. sklada wizyty przywodcom innych krajow, przyjmuje delegacje  zagraniczne, otwiera obrady parlamentu). Nie on decyduje o polityce  panstwa, chociaz czasami wystepuje w roli arbitra (rozjemcy) miedzy zwasnionymi ugrupowaniami politycznymi. W monarchii paralmentarnej to parlamnet uchwala prawa, ustala sklad rzadu i wytycza zasady polityki prowadzonej przez panstwo.

b) Ktore panstwa we wspolczesnej Europie sa monarchami parlamentarnymi?

To Wielka Brytania, Hiszpania, Szwecja, Dania, Norwegia Holandia, Belgia, Luksembrug. Jak widac, wiele spoleczenstw nie zrezygnowalo z tej formy ustroju pozostawiajac rodzinom krolewskim badz ksiazecym pewna role w sprawowaniu wladzy. W tym wypadku szczegolne znaczenie ma przywiazanie obywateli tych krajow do tradycji, nakazujace im pozostawenie na czele panstwa monarchow.

4. Totalitaryzm

a) Co rozumiemy pod pojeciem totalitaryzmu?

Jest to taki sposob sprawowania wladzy, ktory prowadzi do calkowitego podporzadkowania spoleczenstwa grupie rzadzacej. Ogol obywateli jest pozbowiony prawa decydowania o sprawach swego kraju, gdyz  wszystkie wazne decyzje zapadaja w waskim gronie ludzi sprawuja wladze.

b) Na czym polega zmonopolizowanie wladzy w panstwie totalitarnym?

Wladza spoczywa w rekach jednej partii. Oczywiscie, moga istniec inne ugrupowania polityczne. Tak naprawde nie maja one jednak udzialu w sprawowaniu wladzy albo jest on tylko zupelnie nieistotny. Maja one tez znaczenie propagandowe wobec opinii innych krajow: sa dowodem na to , ze w panstwie totalitarnym ludzie moga sie zrzeszac i tworzyc partie polityczne. To, oczywiscie, jest falszem.

c) Czy w panstwie totalitarnym interes panstwa dominuje nad interesem jednostki?

Zdecydiwanie tak. Chocia z licznych deklaracjach rezimy totalitarne podkreslaja dbalosc o kazdego czlowieka, to tak naprawde liczy sie tylko interes panstwa. jemu podporzadkowane sa wszelkie dzialania wladz. Prawa czlowieka do wolnosci, poszanowania jego godnosci nie sa w praktyce respektowane. Panstwo stara sie rozciagnac kontrole nad zyciem osobistym kazdego obywatela. Moze in nalezec tylko do takich organizacji, ktore sa zaakceptowane przez panstwo. Moze czytac ksiazki lub ogladac filmy, ktore nie stanowia zagrozenia dla rzadzacych. Istnieje wiec rozbudowany aparat cenzury, czyli kontroli wszelkich wydawnictw i filmow. Utwory uznane za niewlasciwe nie maja szans na dotarcie do odbiorcoe lub docieraja w formie nielegalnej tylko do niewielkiej ich czesci.

d) Jaka role spelnia policja w panstwie totalitarnym?

Jest to bardzo rozbudowany system. Roztacza kontrole nad kazdym przejawem aktywnosci obywateli. Panstwo zapewnia policji wszystkie srodki niezbedne do takiego dzialania ... nawet kosztem obnizenia pozimu zycia jego mieszkancow. Policja ochrania wladze panstwowe i inwigiluje (systematycznie obserwuje) spoleczenstwo, czesto stosujac bardzo bruta;lne formy represji w stosunku do ludzi uznanych za niebezpieczonych. Rozbijsa wszelkie organizacje opozycyjne lub stara sie do nich wprowadzic swoich ludzi, by przejac nad nimi kontrole. Charakterystyczna cecha panstw totalitarnych bylo istnienie wiezien i obozow, w ktorych przetrzymywano ludzi uznanych za wrogow. Zaostrzony system kar i tortury mialy doprowadzic do zlamania ich woli oporu.

e) Ktore wielkie panstwa europejskie staly sie w XX wieku rezimami totalitarnymi?

To Rosja po dojscciu do wladzy bolszewikow w 1917 r. i Niemcy, gdy kanclerzem zostal Adolf Hitler w 1933 r. Oba te kraje ze wzgledu na swoj potencjal ekonomiczny, liczbe ludnosci i potege militarnaa odgrywaly wazna role w polityce europejskiej. Oba tez prowadzily polityke zaborcza: pragnely rozszerzenia swych granic .... nawet kosztem rozpetania wielkiego konfliktu zbrojnego.

f) Jakie byly cechy charakterystyczne panstwa faszystowskiego?

W III Rzeszy zakazano dzialania partii politycznych. Jedna, ktora istniala , byla NSDAP  (Narodowo-Socjalistyczna Partia Niemiec). Opozycjonisci i ludzie niewygodni dla faszystow trafili do obozow koncentracyjnych. Pierwsza osoba w kraju bl Adolf Hitler. Decydowal on o wszystkich najistotniejszych sprawach swojego kraju, a jego postanowienia byly ostateczne i nieodwolalne. Zycie kazdego Niemieca zostalo podporzadkowane jednej idei- stworzenia posteznego panstwa, ktore narzucilooby swa wladze calej Europie . miala to byc Tysiacletnia Rzesza. Inne narody i ludy, zwlaszcza Slowianie i Zydzi, skazane zostaly na zaglade lub musialyby calkowicie podporzadkowac sie woli nowych panow swiata.

g) Jakie zmiany nastapily w Rosji po objeciu wladzy przez partie komunistyczna?

Rozpoczeto budowe panstwa socjalistycznego - jak twierdzono, pierwszego kraju na swiecie rzadzonego przez robotnikow i chlopow. W rzeczywistosci przez dlugie lata prawdiwym wladca Rosji Radzieckiej (ZSRR) byl przywodca partii komunistycznej, Jozef Stalin. Rzadzil przy pomocy rozbudowanego do olbrzymich rozmiarow aparatu terroru. Do obozow (tzw. lagrow) i wiezien trafialy miliony ludzi. Stawali sie oni tania sila robocza. To oni w nieslychanie ciezkich warunkach pracowali w kopalniach i budowali nowe zakalady  przemyslowe, ktore mialy przeksztalcic kraj z rolniczego w zindustrializowany (uprzemyslowiony). Z cala zaciekloscia rezim stalinowski zwalczal wszelkie przejawy opozycji. Dopiero smierci Stalina w 1953 r. spowodowala pewne zelzenie represji, ale rezim totalitarny trwal az do upadku w ZSRR w 1991 r. 

h) Ktore kraje zaliczono do tzw. demokracji ludowych?

To panstwa uzaleznione od ZSRR po zakonczeniu II wojny swiatowej. Byly to Polska, Czechoslowacja, nrD (NIemiecka Republika Demokratyczna), Wegry, Rumunia, Bulgaria. We wszystkich tych krajach przy pozorach istnienia swobod demokratycznych (gwarantowoanych przez kontytucje) niepodzielne rzady sprawowaly partie komunistyczne. Nie wychodzila niezalezna prasa, zwalczano opozycji.

i) Dlaczego w panstwie totalitarnym tak wazna jest indoktrynacja?

Indoktrynacja to wpajanie czlonkom spoleczenstwo scisle okreslonych przekonan politycznych i spolecznych. Sluzy temu rozbuwowany system propagandy wykorzystujac np. system  propagandy wykorzystujacy np. system oswiaty (wszelkiego typu szkoly) i srodki masowego przekazu (prasa, radio, telewizja). Celem indoktrynacji jest wywarcie takiego nacisku na kazdego czlowieka, aby uczynic go poslusznym wykonawca woli rzadzanych , calkowicie przekonac  do slusznosci ich postepowania i stlumic wszelki opor.

5. Komunizm vs Faszyzm

a) Komunizm

b) Faszym 

W latach 20 i 30 dwudziestego weku nowego typu ruch pojawil sie na europejskiej scenie politycznej. Dla wielu ludzi faszyzm, wraz  ze swoja ieologia agresji i nacjonalizmu, przez pewien czas wydawal sie byc jedynym sposbem rozwiazania wielu problemow Starego Kontynentu.

Skutki I Wojny Swiatowej, jak rowniez Wielki Kryzys, ktory spowodowal zalamanie swiatowego systemu ekonomicznego, pobudzily do dzialania nowego typu ruchy polityczne. Jednym z nich byl komunizm, ktory po zwycieskiej Rewolucji Pazdziernikowej w Rosji (1917) zmierzal do obalenia demokratycznych rzadow panstw europejskich i zastapienia ich "dyktatura proletariatu", czyli rzadami klasy robotniczje. Drugim z takich radykalnych ruchow byl faszyzm.

Ideologia faszyzmu byla skrajnie aantykomunistyczna, jednak rownoczenie wymierzona przeciwko demokracji. Konserwatysci i posiadacze majatkow czesto wspierali ten ruch, uwazajac go za skuteczna ochrone przez komunizmem, jednak faszyzm, byl czyms wiecej niz jedynie kolejnym ruchem prawicowym. Faszysci dazyli do ustanowienia w swoich panstwowych dyktatury opartej na rzadach jedynej partii nie tolrujacej zadnej opozycji - na czele ktorej stalyby posiadajacy absolutna wladze wodz.

Faszystowska wladza

Faszysci przejmowali wladze i utrzymyali ja zdobywajac masowe poparcie spoleczne dzieki wykorzystaniu nowoczesnych sposobow organizacji i propagadny. Wpajano ludziom, ze panstwo i narod sa nawzszymi wartosciami, posluszenstwo i samoposwiecenie najwyzszymi cnotami, a wojna najlepszym sprawdzianem chrakteru danej jednostki.


Czarnae koszule

"Faszyzm" jest terminem uzywanym do opisywania grupy uderzajacego podobnych do siebie ruchow, ktore przyjmowaly wiele roznych  nazw. Slowo  to zostalo wymyslone przez bylego ocjaliste, Wlocha Benito Mussoliniego, ktory w marcu 1919 r. zalozyl organizacje o nazwie Fasci di Combatiimenti, ktora nastepnie przeksztalcila sie w Narodowa Partie Faszystowska. ("Fasci" pochodzi od lacinskiego slowa fasci, oznaczajacego peki rozg, bedace rzymskim symbolem wladzy).

Na swojej drodze do wladzy faszczysci wykorzystywsali niezadowolenie Wlochow z wynikow I Wojny Swiatoej . Wlochy walczyly po zwycieskiej stronie, co jednak nie przynioslo krajowi oczekiwanych korzysci. Nie mialoby to az takiego znaczenia , gdyby zycie po wojnie przywrocilo  do normy, jednak okres powojenny pelen byl napiecia i niepewnosci. Na tym tle faszysci , w swoich czarnych uniformach , sprawili wrazenie zdyscyplinowanych  i dawali nadzieje na stabilizacje sytuacji i przywrocenie porzadku. W rzeczywistosci ich dzialania, oparte glownie na akcjach bojowek, oslabialy wladze i autorytet panstwa. Byla to taktyka, ktora pozniej powtorzyly partie faszystowskie w innych krajach.

Wykorzystanie strachu

Mussolini pokazal w jaki sposob faszysci siegaja po wladze, organizujac w maju 1921 roku slynny marsz na Rzym - bedacy bezprecedensowa manifestacja sily (albo tez doskonalym blefem) - ktory wyniosl go na fotel premiera.

Z poczatku Mussolini stanal na czele koalicyjnego rzadu, jednak stopniowo zlikwisowal wszelka opzycje i w 1925 r. przyjal tytul duce (wodza), bezdyskusyjnego przywodcy partii, ktora sprawowala we Wloszech wladze absolutna. W tym czasie wielu Europejczykow bylo zafascynowanych sposobem, w jaki Mussoliniemu udalo sie przywrocic porzadek w panstwie i dac swoim obywtelom poczucie godnosci i celu.

Jednak w duzym stopniu wrazenie takie wynikalo z ograniczenia wolnosci slowa we Wloszech.

Podobnie iluzoryczna byla potega Wloch, znajdujaca wyraz glownie w spektakularnych manifestacjach publicznych i niewatpliwej osobowosci  duce. W rzeczywistosci Wlochy  byly krajem stosunkowo biednym , ktory bardzo mocno  odczul skutki ogolnoswiatowego kryzysu ekonomicznego. Pomimo tego - a raczej po to, by odwrocic uwage od problemow wewnatrz karju - mussolini rozpoczal w latach 30. polityke wkspansji, podbijajac Absynie (Etiopie), wlaczajac do Wloch Albanie i wreszcie, co okazalo sie katastrofalne w skutkach, stajac sie sojusznikiem niemiec w II Wojnie Swiatowej.

Narodowosajalistyczna Niemiecka Partia Robotnikow (NSDAP) zostala stworzona na wzor partii Mussoliniego i w podobny sposob co faszysci we Wloszech przejal wladze w Niemczech. Jednak ze wzgledu na swoja skrajnie rasistowska ideologie w istotny sposob odrozniala sie ona od swojego wloskiego pierwowzoru. Kierowana przez Fuhrera (wodza) Adolta Hitlera rozpoczela w latach 30 polityke agresji, ktora ostatecznie doprowadzila do wybuchu II Wojny Swiatowej, a w jej wyniku do upadku faszyzmu.

Marsz do konca

Jednak taki koniec trudny byl do przewidzenia w latach 30, kiedy wydawalo sie sie calkiem prawdopodobne , ze wiek dwudziesty bedzie  zgodnie z przepowiednia Mussoliniego, "wiek faszyzmu". Niemcy i Wlochy kontynuowaly swoja ekspansje. Podobnie rzecz sie miala z Japonia i chociaz  jej agresja nie miala wyraznie faszystowskiego charakteru, bliski zwiazek z hitlerowskimi Niemcami plasowal ja w obrebie tego samego obozu. W wielu krajach Europy powstaly partie o charakterze faszystowskim, na przyklad Brytyjski Zwiazek Faszystow, pod przywodztwem Oswalda Mosleya, czy Action Francaise we Francji. Mniej lub bardziej faszystowskie rezimy przejely wladze w Portugalii, Austrii, Grecji i Rumunii, a doktryna faszystoska dotarla takze do Brazylii i Argentyny.

W wielu innych krajach dyktatura (niekoniecznie typu faszystowskiego) zastapila demokratyczny sposob sprawowania wladzy. Jeden z najslynninejszych konfliktow na tym tle mial miejsce w Hiszpanii, gdzie swiezo powstala republika zdawala sie kierowac w strone socjalizmu. W 1936 roku generalowie hiszpanscy, na czele z Francisco Franco, podniesli  bunt, ktory zostal poparty przez Falange (partie faszystowska), jak rowniez przez bardziej zachowawcze sily prawicowe, w tym Kosciol. Idealisci z calego swiata przyjezdzali do Hiszpanii, by stanac w obronie republiki, jednak wojsak Franco byly militarnie i materialnie wspierane przez Wlochy i Niemcy . Po trzech latach ciezkich i okrutnych walk Franco zwyciezyl. Przewidujaco nie przystapil on do II Wojny Swiatowej  i bedac w wiekszym stopniu konserwtysta niz faszysta sprawowal swoja dyktatorska wladze do smierci w 1975 roku.

Wojna domowa w Hiszpanii wydawala sie katastrofalna porazka demokracji w walce z faszyzmem. Jednak w kilka miesiecy po jej zakonczeniu w marcu 1939 roku, mial wybuchnac kolejny, o wiele bardziej brzemienny w skutki, konflikt.

Wazniejsze daty

1919 - Zalozenie Fasci di Combattimenti we Wloszech
1921 - Mussolini zostaje premierem wloskiego rzadu; Hitler zdobywa dyktatorska wladze w NSDAP
1928 - Faszysci przejmuja calkowita wladze we Wloszech
1931 - Japonczycy okupuja Mandzurie
1932 - Rezim o charakterze faszystowskim w Portugalii; powstanie  Brytyjskiego Zwiazku Faszystow
1933 - Adolf Hitler zostaje kanclerzem Niemiec; w ciagu nastepnych 6 lat nastepuje calkowita faszyzacja kraju, a takze aneksja Czechoslowacja i Austrii; ustanowienie faszystowskiego rezimu w Austrii.
1935 - Wlochy najezdzaja i podbijaja Abisynie
1936 -  Wybuch wojny domowej w Hiszpanii
1936-39 - Rezim typu faszystowskiego w Grecji
1937 - Inwazja Japonska na Chiny
1939 - Inwazja Niemiecka na Polske; poczatek II Wojny Swiatowej
1940 - Faszysci zdobywaja wladze w Rumunii
1940-45 - Marionetkowe rzady faszystowskie ustanowione w Norwegii, Chorwacji i niektorych innych panstwowych okupowanych przez Niemcy i Wlochy